किसानवाणी : खानदेशातील कापूस प्रक्रिया उद्योगाला यंदाच्या हंगामात मोठा(Cotton Processing)फटका बसला असून, कापसाची कमी आवक, बाजारातील अस्थिरता आणि विस्कळीत पुरवठा साखळी यामुळे कापूसगाठी तयार करणाऱ्या जिनिंग-प्रेसिंग कारखान्यांची धडधड नेहमीपेक्षा तब्बल एक ते दीड महिना आधीच थांबली आहे. परिणामी, कापूस प्रक्रिया उद्योगासह कापूसगाठींच्या उत्पादनातही मोठी घट नोंदवली गेली आहे. दरवर्षी ऑक्टोबरपासून सुरू होणारा आणि सप्टेंबरपर्यंत चालणारा कापूस प्रक्रिया हंगाम यंदा जुलैमध्येच संपुष्टात आल्याचे उद्योग क्षेत्रातील जाणकारांनी सांगितले आहे.
यंदाच्या हंगामात भारतीय कापूस महामंडळाने (सीसीआय) कापूस खरेदीला मोठ्या प्रमाणावर गती दिली. त्यामुळे काही काळ बाजारात तीव्र स्पर्धेचे वातावरण निर्माण झाले. याचा परिणाम खासगी जिनिंग-प्रेसिंग कारखानदारांवर झाला. अपेक्षित प्रमाणात कापूस उपलब्ध न झाल्याने अनेक कारखान्यांना पूर्ण क्षमतेने उत्पादन घेणे शक्य झाले नाही. खानदेशात दिवाळीनंतर जिनिंग-प्रेसिंग कारखाने सुरू होतात आणि त्यानंतर कापूस प्रक्रियेला वेग येतो. मात्र यंदा कमी आवक, बाजारातील चढ-उतार आणि आर्थिक अडचणींमुळे अनेक कारखाने मर्यादित क्षमतेनेच चालवावे लागले.
साधारणपणे एका जिनिंग-प्रेसिंग कारखान्यात दररोज ७० ते ८० कापूसगाठी तयार केल्या जातात. प्रत्येक कापूसगाठीमध्ये सुमारे १७० किलो रुई असते. मात्र कच्च्या मालाचा तुटवडा निर्माण झाल्याने अनेक कारखान्यांमध्ये उत्पादनावर मर्यादा आल्या, तर काही कारखाने पूर्णपणे बंद ठेवण्याची वेळ आली.
खानदेशात एकूण सुमारे ११२ जिनिंग-प्रेसिंग कारखाने आहेत. त्यापैकी दरवर्षी ७५ ते ८० कारखाने पूर्ण क्षमतेने कार्यरत असतात. सामान्यतः या भागात दरवर्षी २२ ते २५ लाख कापूसगाठींचे उत्पादन होते. मात्र यंदा कापूस उत्पादन घटल्यामुळे त्याचा थेट परिणाम कापूसगाठींच्या उत्पादनावर झाला असून, गेल्या काही वर्षांच्या तुलनेत उत्पादनात लक्षणीय घट झाल्याचे चित्र आहे.
हंगामाच्या सुरुवातीलाच उद्योगासमोर अडचणी उभ्या राहिल्या. गेल्या ऑक्टोबरमध्ये झालेल्या पावसामुळे कापसामध्ये ओलाव्याची समस्या निर्माण झाली होती. त्यानंतर बाजारात अपेक्षित प्रमाणात कापूस दाखल झाला नाही. कमी आवक आणि दरातील अस्थिरता यामुळे कारखानदारांनीही सावध भूमिका घेतली. कापसाचे दर दबावात राहिल्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर खरेदी करण्यास अनेकांनी टाळाटाळ केली.
डिसेंबर महिन्यात सरकीच्या दरात झालेल्या घसरणीमुळे उद्योगावरील दबाव आणखी वाढला. त्याच काळात सीसीआयने कापूस खरेदी सुरू केल्याने बाजारात स्पर्धा वाढली. त्याला प्रतिसाद म्हणून खासगी कारखानदारांनीही खेडा खरेदीच्या माध्यमातून कापूस खरेदीला वेग दिला. त्यामुळे काही काळ कापसाच्या दरात सुधारणा झाली. मात्र ही वाढ टिकू शकली नाही आणि त्यानंतर दर पुन्हा घसरले. परिणामी, कारखानदारांना आर्थिक नियोजन करताना अनेक अडचणींचा सामना करावा लागला.
यंदा खानदेशात सुमारे ७५ जिनिंग-प्रेसिंग कारखाने कार्यरत होते. डिसेंबर ते एप्रिल या कालावधीत एका कारखान्याला दररोज सुमारे ३०० ते ३५० क्विंटल कापसाची आवश्यकता होती. त्या काळात मजूर उपलब्ध असल्यामुळे बहुतांश कारखाने पूर्ण क्षमतेने सुरू होते. मात्र मे महिन्याच्या अखेरीपासून कापसाची आवक झपाट्याने कमी होऊ लागली. त्यामुळे कारखान्यांना आवश्यक प्रमाणात कच्चा माल मिळेनासा झाला आणि उत्पादनाचा वेग हळूहळू मंदावत गेला.
साधारणपणे काही कारखान्यांमध्ये जूनअखेरपर्यंत, तर काही ठिकाणी जुलै महिन्यातही कापूस प्रक्रिया सुरू असते. मात्र यंदा कच्च्या मालाच्या कमतरतेमुळे जुलैपर्यंत बहुतांश जिनिंग-प्रेसिंग कारखान्यांतील कापूस प्रक्रिया पूर्णपणे बंद झाली. त्यामुळे उद्योगातील उत्पादन, रोजगार आणि संबंधित व्यवसायांवरही त्याचा परिणाम झाल्याचे दिसून येत आहे.
महत्त्वाचे आकडे : Cotton Processing
| बाब | माहिती |
|---|---|
| खानदेशातील एकूण जिनिंग-प्रेसिंग कारखाने | सुमारे ११२ |
| दरवर्षी पूर्ण क्षमतेने सुरू असणारे कारखाने | ७५ ते ८० |
| एका कारखान्यातील दररोजचे कापूसगाठी उत्पादन | ७० ते ८० |
| एका कापूसगाठीतील रुई | १७० किलो |
| वार्षिक कापूसगाठी उत्पादन | २२ ते २५ लाख |
| एका कारखान्याची दररोजची कापसाची गरज | ३०० ते ३५० क्विंटल |
| कापूस प्रक्रिया हंगाम | ऑक्टोबर ते सप्टेंबर |
| यंदा हंगाम संपण्याची वेळ | जुलैमध्ये, सुमारे १ ते १.५ महिने आधी |