किसानवाणी : ग्रामीण भागात मोठ्या प्रमाणात निर्माण होणारा ऊसाचा कोरडा कचरा अनेकदा शेतात जाळून टाकला जातो. यामुळे पर्यावरणाचे नुकसान होतेच, पण त्याचबरोबर शेतकऱ्यांच्या हातातून एक मोठी आर्थिक संधीही निसटते. आता हाच टाकाऊ ऊस कचरा वापरून सेंद्रिय चारकोल ब्रिकेट्स (Organic Charcoal Briquettes) तयार करण्याचा पर्याय ग्रामीण भागात नव्या उद्योग संधी निर्माण करत आहे. हंगामी शेती अवशेषांचे उच्च मागणी असलेल्या इंधनामध्ये रूपांतर करून ग्रामीण उद्योजक वर्षभर उत्पन्नाचा स्थिर स्रोत निर्माण करू शकतात.
ऊस शेतीनंतर उरलेली कोरडी पाने, ऊसाचा कचरा आणि इतर अवशेष यांचे योग्य व्यवस्थापन करण्यासाठी आधुनिक कार्बोनायझेशन तंत्रज्ञानाचा वापर केला जात आहे. या प्रक्रियेत कमी उत्सर्जन करणाऱ्या कॉम्पॅक्ट कार्बोनायझेशन भट्ट्यांचा वापर करून शेतातील कोरडा कचरा प्रक्रिया केला जातो. या प्रक्रियेमुळे काही तासांतच कोरड्या ऊस अवशेषांचे उच्च कार्बनयुक्त बायो-चारमध्ये रूपांतर होते.
यानंतर या कार्बनयुक्त पदार्थामध्ये सेंद्रिय बाइंडर मिसळून पुढील उत्पादन प्रक्रिया सुरू केली जाते. विशेष स्क्रू प्रेस मशिनच्या सहाय्याने कार्बोनाइज्ड पावडरला उच्च दाबाखाली दाबून एकसमान आकाराचे औद्योगिक दर्जाचे चारकोल ब्रिकेट्स तयार केले जातात. हे ब्रिकेट्स पारंपरिक कोळशाच्या तुलनेत अधिक घनता, अधिक जळण्याचा कालावधी आणि कमी धूर निर्माण करणारे पर्याय मानले जात आहेत.
उत्पादनाच्या अंतिम टप्प्यात सौरऊर्जेवर आधारित ड्रायिंग प्रणाली वापरून ब्रिकेट्समधील ओलावा कमी केला जातो. त्यामुळे तयार इंधन साठवणूक आणि विक्रीसाठी योग्य बनते.
खाली या उद्योगातील प्रमुख प्रक्रिया समजून घेऊया: Organic Charcoal Briquettes
| टप्पा | प्रक्रिया |
|---|---|
| कच्चा माल संकलन | ऊसाचा कोरडा कचरा, पाने आणि अवशेष गोळा करणे |
| कार्बोनायझेशन | कोरड्या कचऱ्याचे बायो-चारमध्ये रूपांतर |
| मिश्रण प्रक्रिया | सेंद्रिय बाइंडर मिसळणे |
| ब्रिकेट निर्मिती | स्क्रू प्रेसद्वारे दाबून इंधन तयार करणे |
| सुकवणे | सौर सहाय्यित ड्रायिंग |
| पॅकेजिंग | विक्रीसाठी अंतिम उत्पादन तयार करणे |
या व्यवसायाचे एक मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे कच्च्या मालाचा खर्च अत्यंत कमी असतो. दुसरीकडे तयार होणाऱ्या सेंद्रिय इंधनाला स्थानिक बाजारात चांगली मागणी आहे. पोल्ट्री फार्म, ग्रामीण भागातील घरे, छोटे उद्योग, हॉटेल्स आणि रेस्टॉरंट्स अशा विविध क्षेत्रांमध्ये पर्यावरणपूरक आणि कमी धूर निर्माण करणाऱ्या इंधनाचा वापर वाढताना दिसत आहे.
पारंपरिक कोळसा महाग आणि प्रदूषण वाढवणारा पर्याय मानला जात असताना सेंद्रिय चारकोल ब्रिकेट्स हा पर्यावरणपूरक पर्याय म्हणून पुढे येत आहे. ऊस कचऱ्याचा पुनर्वापर केल्यामुळे शेतातील जाळपोळ कमी होण्यास मदत होऊ शकते. तसेच कृषी अवशेषांना मूल्यवर्धन मिळाल्यामुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला चालना मिळण्याची शक्यता निर्माण होत आहे.लहान स्तरावर सुरुवात करून मागणीनुसार व्यवसाय वाढवण्याची संधी या क्षेत्रात उपलब्ध आहे.