किसानवाणी : मुक्त गोठा पद्धतीकडे आता अनेक पशुपालक शेतकरी मोठ्या प्रमाणात वळताना दिसत आहेत. पारंपरिक गोठा पद्धतीच्या तुलनेत मुक्त गोठा प्रणाली (Open cattle shed system) केल्यास शेतकऱ्यांचे तब्बल 80 टक्के काम कमी होऊ शकते, असा अनुभव अनेक पशुपालक शेतकरी सांगत आहेत. विशेषतः दुग्ध व्यवसाय करणारे आणि मोठ्या प्रमाणात जनावरे सांभाळणारे शेतकरी या पद्धतीकडे अधिक आकर्षित होत आहेत.
पारंपरिक गोठ्यामध्ये जनावरांना वेगवेगळ्या ठिकाणी बांधून ठेवले जाते. त्यामुळे चारा टाकणे, पाणी देणे, गोठा साफ करणे, शेण व्यवस्थापन, जनावरांना बाहेर सोडणे आणि पुन्हा बांधणे अशा अनेक कामांसाठी जास्त वेळ आणि मनुष्यबळ लागते. मात्र मुक्त गोठा पद्धतीमध्ये जनावरांना मोकळ्या जागेत नैसर्गिक वातावरणात राहण्याची सुविधा दिली जाते. त्यामुळे जनावरांच्या हालचाली वाढतात आणि व्यवस्थापन अधिक सोपे होते.
मुक्त गोठा पद्धतीमुळे गोठा स्वच्छ ठेवणे तुलनेने सोपे होते. आधुनिक नियोजनासह गोठा तयार केल्यास शेण व्यवस्थापन, पाणीपुरवठा आणि खाद्य व्यवस्थापन कमी वेळात पूर्ण करता येते. त्यामुळे शेतकऱ्यांचा रोजचा श्रम मोठ्या प्रमाणात कमी होतो.
खालील तक्त्यामध्ये पारंपरिक गोठा आणि मुक्त गोठा यातील काही महत्त्वाचे फरक पाहूया: Open cattle shed system
| बाब | पारंपरिक गोठा | मुक्त गोठा |
|---|---|---|
| जनावरांची हालचाल | मर्यादित | मोकळी |
| श्रम खर्च | अधिक | कमी |
| वेळेची बचत | कमी | जास्त |
| साफसफाई व्यवस्थापन | अधिक वेळखाऊ | तुलनेने सोपे |
| जनावरांचा ताण | जास्त | कमी |
| व्यवस्थापन पद्धत | अधिक मेहनतीची | अधिक सुलभ |
तज्ज्ञांच्या मते, मुक्त गोठा प्रणालीमध्ये जनावरांना नैसर्गिक वातावरण मिळाल्याने त्यांचा ताण कमी होण्यास मदत होते. तसेच काही प्रकरणांमध्ये दूध उत्पादनावरही सकारात्मक परिणाम दिसून येतो. योग्य नियोजन, पाण्याची उपलब्धता, सावलीची व्यवस्था आणि संतुलित खाद्य व्यवस्थापन याकडे लक्ष दिल्यास मुक्त गोठा प्रणाली अधिक फायदेशीर ठरू शकते.
आजच्या काळात शेतीसोबत पशुपालन व्यवसायामध्ये कामगारांची कमतरता ही मोठी समस्या बनत आहे. अशा परिस्थितीत श्रम कमी करणाऱ्या आणि वेळ वाचवणाऱ्या आधुनिक पद्धती शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाच्या ठरत आहेत. मुक्त गोठा प्रणाली ही त्यापैकीच एक प्रभावी पद्धत मानली जात असून, अनेक शेतकरी याकडे भविष्यातील पशुपालन व्यवस्थापनाचा महत्त्वाचा पर्याय म्हणून पाहत आहेत.