शेतात येतंय ‘लेझर विडिंग’ तंत्रज्ञान; तणनाशक आणि खुरपणीला पर्याय! | Laser Weeding

किसानवाणी : शेतीमधील तण नियंत्रण ही आजच्या घडीची सर्वात मोठी समस्या बनत चालली आहे. खुरपणीसाठी मजूर उपलब्ध होत नाहीत, तर दुसरीकडे रासायनिक तणनाशकांचा वाढता वापर जमिनीच्या आरोग्यासाठी धोकादायक ठरत आहे. अशा परिस्थितीत जगभरातील संशोधक मजूर आणि रसायनांवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी नवीन तंत्रज्ञान विकसित करत आहेत. याच प्रयत्नांतून ‘लेझर विडिंग’ (Laser Weeding) हे अत्याधुनिक तंत्रज्ञान विकसित झाले असून, हे तंत्रज्ञान भविष्यातील तण नियंत्रणाचा प्रभावी पर्याय मानले जात आहे.

अमेरिका, युरोप आणि ऑस्ट्रेलियासारख्या विकसित देशांमध्ये शेतीसाठी लागणाऱ्या मजुरांचा खर्च प्रचंड वाढला आहे. त्यामुळे मजूर न वापरता आणि रासायनिक तणनाशकांची फवारणी टाळून तण नियंत्रण कसे करता येईल, यावर मोठ्या प्रमाणात संशोधन करण्यात आले. त्यातूनच लेझरच्या साहाय्याने तण ओळखून ते जागेवरच नष्ट करणारी यंत्रणा विकसित झाली. या तंत्रज्ञानाला ‘लेझर विडिंग’ असे म्हटले जाते.

लेझर म्हणजे अतिशय केंद्रित, प्रखर आणि सरळ दिशेने जाणारा प्रकाशकिरण. सामान्य प्रकाश सर्व दिशांना पसरतो, मात्र लेझर प्रकाश अत्यंत अचूकपणे एका ठिकाणी केंद्रित करता येतो. डोळ्यांच्या शस्त्रक्रियांपासून ते धातू कापण्यापर्यंत विविध क्षेत्रांत वापरले जाणारे हे तंत्रज्ञान आता शेतीतही प्रवेश करत आहे. या पद्धतीमध्ये पिकांना किंवा जमिनीला कोणतीही हानी न पोहोचवता फक्त तणावर लक्ष केंद्रित करून त्याचा नाश केला जातो.

लेझर विडिंग यंत्रामध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि हाय-स्पीड कॅमेऱ्यांचा वापर केला जातो. ट्रॅक्टर किंवा स्वयंचलित रोबोटवर बसवलेले कॅमेरे शेतातील झाडे आणि तणांचे फोटो अतिशय वेगाने घेतात. त्यानंतर AI प्रणाली मुख्य पीक आणि तण यांच्यातील फरक अचूकपणे ओळखते. तण ओळखल्यानंतर मशीनमधून कार्बन डायऑक्साइड लेझर किरण थेट तणाच्या वाढीच्या केंद्रावर सोडला जातो. या लेझरमुळे तणाच्या पेशींमधील पाणी काही क्षणांत उकळते आणि तण जागेवरच जळून नष्ट होते.

लेझर विडिंग तंत्रज्ञानाची कार्यपद्धती : Laser Weeding

सध्या हे तंत्रज्ञान प्रामुख्याने मका, कपाशी, सोयाबीन तसेच कांदा, गाजर, ब्रोकोली आणि लसूण यांसारख्या भाजीपाला पिकांमध्ये वापरले जात आहे. विशेषतः सेंद्रिय शेतीमध्ये, जिथे रासायनिक तणनाशकांना पूर्ण बंदी असते, तिथे लेझर विडिंग तंत्रज्ञान शेतकऱ्यांसाठी मोठे वरदान ठरत आहे. आज अमेरिका, युरोप आणि ऑस्ट्रेलियातील हजारो एकर शेतीमध्ये या तंत्रज्ञानाचा वापर सुरू असून १५ पेक्षा अधिक देशांमध्ये १०० हून अधिक पिकांवर याची यशस्वी चाचणी झाली आहे.

या क्षेत्रात अमेरिकेतील कार्बन रोबोटिक्स ही आघाडीची कंपनी मानली जाते. कंपनीचे ‘लेझर विडर’ यंत्र एका तासात सुमारे दोन लाख तण ओळखून नष्ट करण्याची क्षमता ठेवते. युरोपमधील इकोरोबोटिक्स आणि नाईनो टेक्नॉलॉजीज यांनी सौरऊर्जेवर चालणारे स्वयंचलित रोबोट विकसित केले आहेत. भारतातही हार्वेस्ट रोबोटिक्ससारख्या स्टार्टअप कंपन्या लहान ट्रॅक्टरला जोडता येतील अशा AI आधारित लेझर यंत्रांच्या विकासावर काम करत आहेत.

फायदे आणि मर्यादा

लेझर विडिंग तंत्रज्ञानामुळे रासायनिक तणनाशकांचा खर्च कमी होतो, मजुरांवरील अवलंबित्व घटते आणि पिकांवर कोणताही ताण न आल्यामुळे उत्पादनातही वाढ होण्याची शक्यता असते. मोठ्या शेतकऱ्यांसाठी हे तंत्रज्ञान अत्यंत फायदेशीर ठरू शकते. मात्र भारतात बहुतांश शेतजमिनी लहान आकाराच्या असल्याने वैयक्तिक खरेदी करणे सर्वांसाठी शक्य होणार नाही. त्यामुळे सहकारी संस्थांमार्फत किंवा भाडेतत्त्वावर या यंत्रांचा वापर अधिक व्यवहार्य पर्याय ठरू शकतो.

सध्या या तंत्रज्ञानाचा सर्वात मोठा अडथळा म्हणजे त्याची किंमत. अमेरिकेतील मोठ्या लेझर यंत्रांची किंमत ५ ते ११ कोटी रुपयांपर्यंत जाते, तर स्वयंचलित रोबोट्स ४० ते ९० लाख रुपयांदरम्यान उपलब्ध आहेत. भारतातील कंपन्यांनी अधिकृत किंमती जाहीर केलेल्या नसल्या तरी अशा यंत्रांची किंमत १० ते १२ लाख रुपयांच्या आसपास असू शकते, असा अंदाज व्यक्त केला जात आहे.

भारतीय शेतीच्या गरजांनुसार लहान, स्वस्त आणि ट्रॅक्टरला जोडता येतील अशी यंत्रे विकसित झाली तर भविष्यात खुरपणीचा खर्च, वेळ आणि मेहनत मोठ्या प्रमाणात कमी होऊ शकते. सध्या हे तंत्रज्ञान प्रारंभिक टप्प्यात असले तरी भविष्यातील आधुनिक आणि शाश्वत शेतीमध्ये लेझर विडिंग महत्त्वाची भूमिका बजावू शकते.