मत्स्यपालनात करिअरची मोठी संधी; B.F.Sc. पदवीने मिळतील सरकारी नोकरीपासून स्वतःच्या व्यवसायापर्यंत अनेक पर्याय | Aquaculture Fish Farming BFSc

किसानवाणी : देशातील मत्स्य संवर्धन क्षेत्रात गेल्या काही वर्षांत मोठ्या प्रमाणावर बदल होत असून हे क्षेत्र आता केवळ पारंपरिक मासेमारीपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. आधुनिक तंत्रज्ञान, जैवतंत्रज्ञान, वैज्ञानिक व्यवस्थापन आणि मूल्यवर्धित उत्पादनांवर आधारित उद्योग म्हणून मत्स्य व्यवसाय वेगाने विकसित होत आहे. केंद्र सरकारच्या ( Aquaculture Fish Farming BFSc) विविध योजनांमुळे या क्षेत्राला मोठी चालना मिळाली असून विशेषतः प्रधानमंत्री मत्स्य संपदा योजना (PMMSY) अंतर्गत मत्स्य उत्पादन वाढविणे, पायाभूत सुविधा विकसित करणे आणि मत्स्यपालन व्यवसायाला प्रोत्साहन देण्यावर भर दिला जात आहे. परिणामी, प्रशिक्षित आणि तांत्रिक ज्ञान असलेल्या मत्स्य विज्ञान पदवीधारकांची मागणी सातत्याने वाढत आहे.

मत्स्य संवर्धन क्षेत्रामध्ये जलसंपत्तीचे शाश्वत व्यवस्थापन, निर्यात दर्जाच्या अन्नसुरक्षा मानकांचे पालन, मत्स्य प्रक्रिया उद्योग, मत्स्य आरोग्य व्यवस्थापन आणि आधुनिक मत्स्यपालन तंत्रज्ञान यासाठी विशेष तज्ज्ञांची आवश्यकता भासत आहे. या गरजा लक्षात घेऊन मत्स्य विज्ञान पदवी (Bachelor of Fishery Science – B.F.Sc.) हा अभ्यासक्रम महत्त्वाचा मानला जातो. या अभ्यासक्रमासाठी बारावी विज्ञान शाखेत भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र आणि जीवशास्त्र हे विषय उत्तीर्ण असणे आवश्यक असून एमएच-सीईटी परीक्षा दिलेली असणे गरजेचे आहे.

चार वर्षांच्या B.F.Sc. अभ्यासक्रमामध्ये विद्यार्थ्यांना मत्स्य संवर्धन, मत्स्य साधनसंपत्ती व्यवस्थापन, जलपर्यावरण व्यवस्थापन, मत्स्य प्रक्रिया तंत्रज्ञान, मत्स्य अभियांत्रिकी, जलीय प्राणी आरोग्य व्यवस्थापन, मत्स्य पोषण, मत्स्य प्रजनन, मत्स्यशेती, मत्स्य विस्तार, अर्थशास्त्र आणि सांख्यिकी यांसारख्या विषयांचे सैद्धांतिक तसेच प्रात्यक्षिक प्रशिक्षण दिले जाते. त्यामुळे विद्यार्थी केवळ नोकरीसाठीच नव्हे तर स्वतःचा उद्योग उभारण्यासाठीही सक्षम होतात.

आशिया खंडातील मत्स्य शिक्षण क्षेत्रातील महत्त्वाची संस्था म्हणून मुंबई येथील केंद्रीय मत्स्य शिक्षण संस्थेला विशेष स्थान आहे. भारतामध्ये सध्या विविध राज्यांमध्ये मत्स्य विज्ञान महाविद्यालये कार्यरत असून पदवी (B.F.Sc.), पदव्युत्तर (M.F.Sc.) आणि पीएच.डी. स्तरावर शिक्षण दिले जाते. देशात एकूण ४० मत्स्य महाविद्यालये असून त्यापैकी ३५ शासकीय आणि ५ खासगी महाविद्यालये आहेत. यामध्ये विविध राज्य कृषी विद्यापीठांसह केंद्रीय कृषी विद्यापीठांचाही समावेश आहे.

भारतातील मत्स्य शिक्षणाची प्रमुख माहिती : Aquaculture Fish Farming BFSc

पदव्युत्तर आणि पीएच.डी. स्तरावर विद्यार्थ्यांना मत्स्यपालन, मत्स्य अनुवंशशास्त्र व प्रजनन, मत्स्य पोषण व खाद्य तंत्रज्ञान, मत्स्य प्रक्रिया तंत्रज्ञान, मत्स्य रोगशास्त्र, जलपर्यावरण व्यवस्थापन, मत्स्य संसाधन व्यवस्थापन, मत्स्य विस्तार शिक्षण आणि मत्स्य अर्थशास्त्र अशा विविध शाखांमध्ये विशेष शिक्षण घेण्याची संधी उपलब्ध आहे. काही विद्यापीठांमध्ये मत्स्य जैवतंत्रज्ञान, समुद्री मत्स्यपालन, मत्स्य औषधशास्त्र, विषशास्त्र आणि शोभिवंत मासेपालन यांसारख्या आधुनिक विशेष शाखाही सुरू करण्यात आल्या आहेत.

याशिवाय विविध विद्यापीठे आणि प्रशिक्षण संस्थांमध्ये मत्स्य बीज उत्पादन, हॅचरी व्यवस्थापन, मत्स्य प्रक्रिया, मूल्यवर्धन, शोभिवंत मासेपालन तसेच मत्स्य व्यवसाय व्यवस्थापन यांसारखे डिप्लोमा आणि प्रमाणपत्र अभ्यासक्रम उपलब्ध असून उद्योजकता विकसित करण्यावरही भर दिला जात आहे.

केरळमधील कोची येथे केरळ मत्स्य आणि महासागर विज्ञान विद्यापीठ (KUFOS) हे भारतातील पहिले पूर्ण विकसित मत्स्य विद्यापीठ आहे. त्यानंतर तमिळनाडूमध्ये डॉ. जे. जयललिता मत्स्य विद्यापीठ (TNJFU) आणि आंध्र प्रदेश मत्स्य विद्यापीठाची स्थापना करण्यात आली.

महाराष्ट्रात महाराष्ट्र पशू व मत्स्य विज्ञान विद्यापीठ, नागपूर हे मत्स्य शिक्षणासाठी महत्त्वाचे विद्यापीठ असून त्याअंतर्गत नागपूर, उदगीर (लातूर) आणि मोर्शी (अमरावती) येथे मत्स्य विज्ञान महाविद्यालये कार्यरत आहेत. या महाविद्यालयांमध्ये B.F.Sc. पदवी अभ्यासक्रम चालविला जातो आणि आधुनिक मत्स्य शिक्षणासाठी आवश्यक सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जातात.

मत्स्य विज्ञान पदवीधारकांसाठी रोजगाराच्या प्रमुख संधी : Aquaculture Fish Farming BFSc

मत्स्य विज्ञान पदवीधारक अनेक विद्यार्थी भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR) आणि कृषी शास्त्रज्ञ भरती मंडळ (ASRB) मार्फत देशातील विविध संशोधन संस्थांमध्ये शास्त्रज्ञ म्हणून कार्यरत आहेत. तसेच अनेक जण केंद्रीय कृषी विद्यापीठांमध्ये सहायक प्राध्यापक म्हणून काम करत आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या मत्स्य व्यवसाय विभागात सहाय्यक आयुक्त (मत्स्य व्यवसाय), मत्स्य व्यवसाय विकास अधिकारी आणि सहाय्यक मत्स्य व्यवसाय विकास अधिकारी अशा विविध पदांवरही या क्षेत्रातील पदवीधारक कार्यरत आहेत.

याशिवाय MPEDA, NFDB, NCDC, NABARD, भारतीय मत्स्यकी सर्व्हेक्षण (FSI) तसेच केंद्र सरकारच्या मत्स्य विभागामध्येही रोजगाराच्या संधी उपलब्ध आहेत. अनेक विद्यार्थी परदेशात उच्च शिक्षणासाठी गेले असून काही बँकिंग आणि वित्तीय संस्थांमध्ये कार्यरत आहेत. काही पदवीधारकांनी खाजगी मत्स्य फार्म, मत्स्य प्रक्रिया उद्योग, मत्स्य बीज उत्पादन केंद्र तसेच शोभिवंत मासेपालन व्यवसाय यशस्वीपणे उभारून उद्योजक म्हणूनही स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण केली आहे.

मत्स्यपालन क्षेत्रातील वाढती गुंतवणूक, सरकारी प्रोत्साहन योजना, निर्यातक्षम उत्पादनांची वाढती मागणी आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वाढता वापर लक्षात घेता, येत्या काळात मत्स्य विज्ञान हे केवळ शिक्षणाचे नव्हे तर रोजगार आणि उद्योजकतेचेही अत्यंत आशादायी क्षेत्र ठरणार आहे.