Fish Feed Guide | योग्य मत्स्य खाद्य निवडण्यापूर्वी या महत्त्वाच्या गोष्टी जाणून ‘घ्या’

किसानवाणी : आधुनिक मत्स्यपालनामध्ये अधिक उत्पादन, कमी उत्पादन खर्च (Fish Feed Guide) आणि जास्त आर्थिक नफा मिळविण्यासाठी दर्जेदार, संतुलित आणि वैज्ञानिक पद्धतीने तयार केलेल्या मत्स्य खाद्याचा वापर अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. मत्स्यपालनातील एकूण खर्चापैकी सुमारे ५० ते ७० टक्के खर्च हा केवळ खाद्यावर होत असल्यामुळे योग्य खाद्याची निवड आणि त्याचे शास्त्रीय व्यवस्थापन हे यशस्वी मत्स्यपालनाचे प्रमुख आधारस्तंभ ठरतात. माशांच्या वाढीचा वेग, खाद्य रूपांतरण गुणोत्तर (FCR), रोगप्रतिकारक क्षमता, जगण्याचे प्रमाण तसेच अंतिम उत्पादनाची गुणवत्ता या सर्व बाबी थेट खाद्याच्या गुणवत्तेशी संबंधित असतात. त्यामुळे माशांच्या वय, वजन आणि वाढीच्या टप्प्यानुसार संतुलित पोषणमूल्य असलेले खाद्य योग्य प्रमाणात देणे आवश्यक आहे.

पूर्वी मत्स्यपालनामध्ये भाताचा कोंडा, तेलबियांच्या पेंड, धान्यांचे मिश्रण तसेच बुडणारे खाद्य मोठ्या प्रमाणावर वापरले जात होते. मात्र अशा प्रकारचे खाद्य पाण्यात टाकल्यानंतर तलावाच्या तळाशी लवकर बुडते. त्यामुळे सर्व मासे ते प्रभावीपणे खाऊ शकत नाहीत आणि मोठ्या प्रमाणात खाद्य वाया जाते. तळाशी साचलेले न खाल्लेले खाद्य विघटित होऊन अमोनिया व नायट्राइटसारख्या हानिकारक संयुगांची निर्मिती होते. यामुळे पाण्याची गुणवत्ता घसरते, विरघळलेल्या प्राणवायूचे प्रमाण कमी होते, रोगकारक सूक्ष्मजीवांची वाढ होते आणि माशांमध्ये ताण, विविध रोग तसेच मृत्यूचे प्रमाण वाढण्याची शक्यता निर्माण होते. परिणामी मत्स्यपालकांना उत्पादनात घट आणि आर्थिक नुकसान सहन करावे लागते.

या समस्यांवर प्रभावी उपाय म्हणून आधुनिक एक्स्ट्रूजन तंत्रज्ञानावर आधारित तरंगणारे मत्स्य खाद्य विकसित करण्यात आले आहे. या प्रक्रियेत नियंत्रित तापमान, दाब आणि आर्द्रतेच्या वातावरणात खाद्याची निर्मिती केली जाते. यामुळे पेलेट्समध्ये सूक्ष्म हवेच्या पोकळ्या तयार होतात आणि ते पाण्याच्या पृष्ठभागावर दीर्घकाळ तरंगत राहतात. त्यामुळे पृष्ठभागावर किंवा मध्यम स्तरात खाद्य घेणाऱ्या माशांना ते सहज उपलब्ध होते आणि खाद्याचा अपव्यय मोठ्या प्रमाणात कमी होतो.

तरंगणाऱ्या खाद्याचा आणखी एक महत्त्वाचा फायदा म्हणजे मत्स्यपालकांना माशांचे खाद्य सेवन प्रत्यक्ष पाहता येते. त्यामुळे आवश्यकतेनुसार खाद्याचे प्रमाण नियंत्रित करता येते. उरलेले खाद्य सहज लक्षात येत असल्यामुळे पुढील खाद्य व्यवस्थापन अधिक अचूकपणे करता येते. यामुळे खाद्य रूपांतरण गुणोत्तर सुधारते, पाण्याची गुणवत्ता दीर्घकाळ चांगली राहते, माशांची वाढ जलद होते आणि उत्पादन खर्चात बचत होऊन नफा वाढण्यास मदत होते.

आज गिफ्ट टिलापिया, पंगासियस, कॅटफिश, भारतीय प्रमुख कार्प तसेच इतर व्यावसायिक मत्स्यपालनासाठी तरंगणाऱ्या खाद्याचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जात आहे. संतुलित पोषण, कमी खाद्य अपव्यय, उत्तम जलगुणवत्ता आणि अधिक उत्पादन या सर्व बाबींमुळे हे खाद्य आधुनिक व शाश्वत मत्स्यपालनाचा महत्त्वाचा भाग बनले आहे.

तरंगणाऱ्या मत्स्य खाद्याची गुणवत्ता तपासण्याचे निकष

दर्जेदार तरंगणारे खाद्य निवडताना काही महत्त्वाच्या बाबी लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

• पेलेट्स एकसमान आकाराचे, मजबूत, गुळगुळीत आणि भेगा नसलेले असावेत.
• खाद्यामध्ये चुरा किंवा तुकडे कमी प्रमाणात असावेत.
• पेलेट्स पाण्याच्या पृष्ठभागावर किमान ४५ ते ५० मिनिटे मूळ आकारात टिकले पाहिजेत.
• खाद्याची घनता पाण्याच्या घनतेपेक्षा कमी असावी, त्यामुळे पेलेट्स सहज तरंगतात.

वाढीच्या टप्प्यानुसार पोषणमान : Fish Feed Guide

माशांच्या प्रजाती, वय, पाण्याचे तापमान, तलाव, बायोफ्लॉक, आरएएस किंवा पिंजरा मत्स्यपालन यांसारख्या पालन पद्धतीनुसार प्रथिने व इतर पोषक घटकांची गरज बदलू शकते. त्यामुळे नेहमी प्रमाणित दर्जाचे खाद्य वापरण्याचा सल्ला दिला जातो.

माशांच्या वजनानुसार दैनिक खाद्याचे प्रमाण

माशांना त्यांच्या शरीर वजनानुसार खाद्य देणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. कमी खाद्य दिल्यास वाढ खुंटते, तर जास्त खाद्यामुळे पाण्याची गुणवत्ता खराब होऊन खर्च वाढतो. सामान्यतः लहान माशांना शरीर वजनाच्या तुलनेत अधिक खाद्य लागते, तर वजन वाढत गेल्यानंतर खाद्याचे प्रमाण कमी होत जाते.

प्रमुख कार्प व पंगासियससाठी दैनिक खाद्याचे प्रमाण (शरीर वजनाच्या टक्केवारीनुसार)

हेही वाचा : आजचे बाजारभाव: सोयाबीन दरात घसरण; हरभरा चढ-उतारात, पालक-फ्लॉवर स्थिर तर पपईच्या आवकेत घट | Soybean Market Bulletin

आज कोकण, घाटमाथा आणि विदर्भात जोरदार पावसाची शक्यता; अनेक जिल्ह्यांना येलो अलर्ट | Maharashtra Rain Update IMD Forecast

हे प्रमाण मार्गदर्शक स्वरूपाचे असून पाण्याचे तापमान, विरघळलेला प्राणवायू, माशांचे आरोग्य, खाद्य ग्रहण क्षमता आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार त्यात आवश्यक बदल करता येतात. विशेषतः तरंगणारे खाद्य वापरताना माशांचे प्रत्यक्ष खाद्य सेवन पाहून खाद्याचे प्रमाण निश्चित करणे अधिक फायदेशीर ठरते.

तरंगणारे आणि बुडणारे खाद्याची तुलना : Fish Feed Guide

एकूणच, आधुनिक मत्स्यपालनामध्ये दर्जेदार आणि संतुलित तरंगणारे मत्स्य खाद्य वापरल्यास माशांची वाढ अधिक वेगाने होते, खाद्याचा अपव्यय कमी होतो, पाण्याची गुणवत्ता चांगली राहते आणि उत्पादन खर्चावर नियंत्रण मिळवून अधिक आर्थिक नफा मिळविणे शक्य होते. त्यामुळे मत्स्यपालकांनी माशांच्या वाढीच्या टप्प्यानुसार योग्य पोषणमूल्य असलेले प्रमाणित खाद्य निवडून वैज्ञानिक पद्धतीने खाद्य व्यवस्थापन करणे ही काळाची गरज बनली आहे.