किसानवाणी : यंदाच्या हंगामात हवामानशास्त्र विभागाने सरासरीपेक्षा कमी पाऊस पडण्याची शक्यता व्यक्त केली आहे. त्याचबरोबर पावसामध्ये खंड पडण्याचाही अंदाज वर्तविण्यात आला आहे. दुसरीकडे आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील युद्धजन्य परिस्थितीमुळे खतांच्या उपलब्धतेबाबत आणि संभाव्य टंचाईबाबतही शेतकऱ्यांमध्ये चिंता आहे. अशा परिस्थितीत कमी पाणी, कमी खत आणि प्रतिकूल हवामानातही चांगले उत्पादन देणाऱ्या भरडधान्य पिकांकडे शेतकऱ्यांनी गांभीर्याने पाहण्याची गरज निर्माण झाली आहे.
भरडधान्य पिकांमध्ये बाजरी, ज्वारी, नाचणी, वरई, कोदरा, कंगणी (फॉक्सटेल मिलेट) आणि राजगिरा यांचा प्रमुख समावेश होतो. ही पिके तुलनेने अत्यंत काटक असून कोरडवाहू भागातील शेतकऱ्यांसाठी अधिक उपयुक्त मानली जातात. भात, ऊस, कापूस किंवा सोयाबीन यांसारख्या पिकांच्या तुलनेत भरडधान्यांना अत्यंत कमी पाण्याची आवश्यकता असते. त्यामुळे कमी पावसाच्या परिस्थितीतही या पिकांची लागवड यशस्वी होऊ शकते.
सध्या आरोग्याबाबतची जागरूकता मोठ्या प्रमाणात वाढत असल्याने भरडधान्यांची मागणी सातत्याने वाढताना दिसत आहे. या धान्यांमध्ये प्रथिने, फायबर, जीवनसत्त्वे आणि विविध खनिजे मुबलक प्रमाणात आढळतात. त्यामुळे शहरी भागात तसेच आरोग्यपूरक आहार घेणाऱ्या ग्राहकांमध्ये या धान्यांचा वापर वाढला आहे. परिणामी भरडधान्यांसाठी स्वतंत्र आणि चांगली बाजारपेठ निर्माण होत आहे.
भरडधान्य पिकांचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचा कमी उत्पादन खर्च. या पिकांना रासायनिक खतांची आवश्यकता तुलनेने कमी असते. तसेच कीड आणि रोगांचा प्रादुर्भावही कमी प्रमाणात होत असल्याने महागडी कीटकनाशके किंवा बुरशीनाशके वापरण्याची गरज कमी पडते. त्यामुळे शेतकऱ्यांचा उत्पादन खर्च नियंत्रित राहून नफ्याचे प्रमाण वाढण्यास मदत होते.
जमिनीनुसार भरडधान्याची निवड : Millet Farming
| जमिनीचा प्रकार | शिफारस केलेली पिके |
|---|---|
| हलकी, मुरमाड व कमी खोलीची जमीन | बाजरी, नाचणी, वरई (भगर/राळा) |
| डोंगरउताराची व वरकस जमीन | नाचणी (रागी) |
| मध्यम व निचरा होणारी जमीन | खरीप ज्वारी, राजगिरा, नाचणी, कोदरा |
| वालुकामय किंवा कमी पावसाचा प्रदेश | बाजरी |
बाजरी हे अत्यंत काटक पीक असून कमी पावसात तसेच हलक्या, वालुकामय किंवा मुरमाड जमिनीतही चांगले उत्पादन देते. नाचणी किंवा रागी हे पीक डोंगरउताराच्या आणि वरकस जमिनीतही तग धरते. मध्यम जमिनीत आणि पाण्याचा योग्य निचरा होणाऱ्या क्षेत्रात खरीप ज्वारी, राजगिरा, नाचणी आणि कोदरा यांसारखी पिके चांगला उतारा देतात. विशेषतः मध्यम जमिनीत नाचणीच्या दाण्यांचा आकार आणि वजन अधिक चांगले विकसित होते.
यंदाच्या संभाव्य कमी पावसाच्या पार्श्वभूमीवर भरडधान्याची लागवड हा शेतकऱ्यांसाठी एक सुरक्षित आणि फायदेशीर पर्याय ठरू शकतो. मात्र केवळ उत्पादन घेणे पुरेसे नसून शेतकऱ्यांनी स्वतःच्या उत्पादनाचे सॉर्टिंग, ग्रेडिंग आणि पॅकेजिंग करण्यावर भर द्यावा. तसेच स्थानिक आणि ऑनलाइन बाजारपेठांचा शोध घेऊन स्वतःच्या उत्पादनाचे ब्रँडिंग केल्यास अधिक चांगला दर मिळू शकतो. सध्या भरडधान्यांना वाढती मागणी असल्यामुळे योग्य नियोजन, दर्जेदार उत्पादन आणि प्रभावी विपणन याच्या मदतीने शेतकरी अधिक उत्पन्न मिळवू शकतात.