ग्रामीण भागातील अनेक कुटुंबांसाठी कोंबडीपालन हा अतिरिक्त उत्पन्नाचा चांगला स्रोत ठरू शकतो. मोठ्या प्रमाणावर व्यावसायिक कुक्कुटपालन करण्यासाठी मोठी गुंतवणूक, शेड, खाद्य आणि व्यवस्थापनाची आवश्यकता असते. मात्र, परसबागेतील कोंबडीपालन तुलनेने कमी खर्चात आणि उपलब्ध स्थानिक साधनसामग्रीच्या मदतीने करता येते.
परसबागेतील कुक्कुटपालनात साधारणपणे ५ ते ५० कोंबड्या पाळल्या जातात. कोंबड्यांना दिवसा मोकळ्या जागेत फिरून नैसर्गिकरीत्या खाद्य शोधण्याची संधी दिली जाते, तर रात्री सुरक्षित निवाऱ्यात ठेवले जाते. या पद्धतीत खर्च कमी असला तरी योग्य व्यवस्थापन केले नाही, तर रोग, शिकारी प्राणी, अपुरे खाद्य आणि कमी उत्पादन यांसारख्या समस्या निर्माण होऊ शकतात.
योग्य जातींची निवड महत्त्वाची – Poultry Farming Managment
परसबागेतील कोंबडीपालनासाठी स्थानिक हवामानात सहज तग धरणाऱ्या आणि कमी व्यवस्थापनात चांगली वाढणाऱ्या जातींची निवड करावी. गावरान कोंबड्यांसोबत वनराज, ग्रामप्रिया यांसारख्या सुधारित जातींचाही विचार करता येतो.
जातीची निवड करताना स्थानिक हवामान, उपलब्ध खाद्य, कोंबड्यांची रोगप्रतिकारक क्षमता आणि अंडी किंवा मांस उत्पादनाचा उद्देश लक्षात घेणे आवश्यक आहे. योग्य जातीची निवड केल्यास उपलब्ध संसाधनांमध्ये उत्पादन वाढविण्यास मदत होते.
सुरक्षित आणि हवेशीर निवारा तयार करा
परसबागेतील कोंबड्यांना दिवसा मोकळे फिरू दिले तरी रात्री त्यांच्यासाठी सुरक्षित निवारा असणे गरजेचे आहे. स्थानिक पातळीवर उपलब्ध साहित्याचा वापर करून साधे शेड तयार करता येते. मात्र, शेडमध्ये हवा खेळती राहील आणि पावसाचे पाणी आत येणार नाही, याची काळजी घ्यावी.
कुत्रे, मांजर, साप आणि इतर शिकारी प्राण्यांपासून कोंबड्यांचे संरक्षण होण्यासाठी रात्री शेड व्यवस्थित बंद करता येईल, अशी व्यवस्था असावी. शेड आणि परिसर नियमित स्वच्छ ठेवल्यास रोगांचा धोका कमी करण्यास मदत होते.
नैसर्गिक खाद्यासोबत पूरक आहार द्या
परसबागेतील कोंबड्या दिवसभर फिरताना कीटक, गवत, धान्याचे कण आणि इतर नैसर्गिक खाद्य खातात. त्यामुळे खाद्यावरील खर्च काही प्रमाणात कमी होतो. मात्र, केवळ नैसर्गिक खाद्यावर कोंबड्यांच्या सर्व पोषण गरजा पूर्ण होतीलच असे नाही.
त्यामुळे कोंबड्यांना पूरक खाद्य देणे आवश्यक आहे. उपलब्धतेनुसार ज्वारी, बाजरी, गहू, तांदूळ, सुकट यांसोबत शिंपले, मीठ, क्षार आणि जीवनसत्त्वांचा वापर करून घरच्या पातळीवर पूरक खाद्य तयार करता येते.
घरगुती तयार केलेले पूरक खाद्य साधारण २५ ते ३० ग्रॅम प्रति कोंबडी दररोज देऊन ते दोन वेळा विभागता येते. यामुळे नैसर्गिकरीत्या मिळणाऱ्या खाद्यासोबत आहारातील पोषणाचा समतोल राखण्यास मदत होते.
खाद्यामध्ये प्रथिने, ऊर्जा, तंतू, खनिजे, क्षार, जीवनसत्त्वे आणि आवश्यक अमिनो आम्ले यांचा योग्य समावेश असणे महत्त्वाचे आहे.
हिरव्या चाऱ्याचा वापर करा
मोकाट पद्धतीने कोंबड्या पाळताना त्या स्वतः काही प्रमाणात हिरवा चारा आणि इतर नैसर्गिक खाद्य मिळवतात. मात्र, अर्धबंदिस्त किंवा बंदिस्त पद्धतीने कोंबडीपालन करत असल्यास खाद्यामध्ये हिरव्या चाऱ्याचा समावेश करणे फायदेशीर ठरते.
मेथी घास, स्टायलो गवत, कोबीची पाने, भोपळा, टोमॅटो आणि अझोला यांसारख्या उपलब्ध स्रोतांचा वापर करता येतो.
खाद्यामध्ये तंतुमय पदार्थांचे प्रमाण कमी असल्यास कोंबड्यांमध्ये एकमेकांना टोचणे किंवा पिसे उपटणे यांसारख्या समस्या दिसू शकतात. त्यामुळे संतुलित आहारासोबत हिरव्या चाऱ्याचा वापर करण्याकडेही लक्ष द्यावे.
स्वच्छ पाणी सतत उपलब्ध ठेवा
कोंबड्यांसाठी स्वच्छ पाणी ही अत्यंत महत्त्वाची गरज आहे. पाणी दूषित असल्यास आरोग्याच्या समस्या निर्माण होऊ शकतात. त्यामुळे पिण्याच्या पाण्याची भांडी नियमित स्वच्छ करावीत आणि कोंबड्यांना शक्यतो नेहमी स्वच्छ पाणी उपलब्ध करून द्यावे.
विशेषतः उन्हाळ्यात आणि जास्त उष्ण हवामानात पाण्याची कमतरता होऊ नये, याची काळजी घ्यावी.
रोगप्रतिबंधक उपायांकडे दुर्लक्ष करू नका
मोकाट पद्धतीने कोंबड्या फिरत असल्याने त्यांचा विविध रोगकारक घटकांशी संपर्क येण्याची शक्यता असते. त्यामुळे परसबागेतील कोंबडीपालनात रोगप्रतिबंधक व्यवस्थापन महत्त्वाचे ठरते.
कोंबड्यांचे नियमित लसीकरण करावे. देवी, मानमोडी यांसारख्या विषाणूजन्य रोगांपासून संरक्षणासाठी आवश्यक लसीकरण पशुवैद्यकीय तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने करावे.
जंतनाशक उपचार वेळोवेळी करणे, आजारी कोंबडी लगेच निरोगी कोंबड्यांपासून वेगळी ठेवणे आणि निवारा स्वच्छ ठेवणे या बाबीही तितक्याच महत्त्वाच्या आहेत.
पिल्लांच्या संगोपनाकडे विशेष लक्ष द्या
नैसर्गिक अंडी उबवणुकीतून पिल्ले तयार झाल्यानंतर त्यांच्या संगोपनात सुरुवातीचा काळ अत्यंत महत्त्वाचा असतो. पिल्लांची वाढ सुरुवातीच्या काळात जलद होत असल्याने त्यांना योग्य प्रमाणात प्रथिने आणि इतर पोषणतत्त्वे मिळणे आवश्यक आहे.
नैसर्गिक उबवणुकीनंतर खुडूक कोंबडीपासून पिल्लांचे योग्य विलगीकरण करून सुरुवातीचे एक ते दोन महिने पिल्लांचे बंदिस्त पद्धतीने संगोपन करता येते. योग्य खाद्य आणि संरक्षण मिळाल्यास पिल्लांमधील मरतूक कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
नैसर्गिक अंडी उबवण्यापूर्वी फलित अंड्यांची निवड, योग्य साठवणूक आणि उबवणुकीदरम्यान अंड्यांची दिवा तपासणी यांसारख्या शास्त्रीय पद्धतींचा वापर केल्यास पिल्ले निर्मितीची कार्यक्षमता सुधारता येते.
पैदाशीचे योग्य नियोजन करा
परसबागेतील कोंबडीपालनात पुढील पिढीतील कोंबड्यांची गुणवत्ता टिकवून ठेवण्यासाठी पैदाशीचे नियोजन करणे आवश्यक आहे.
साधारणपणे १२ माद्यांमागे एक नर ठेवण्याचे प्रमाण विचारात घेतले जाते. नवीन पिल्लांमध्ये नर आणि मादी यांचे प्रमाण साधारण समान असल्याने आवश्यक पैदाशीचे नर ठेवून उर्वरित नरांची योग्य वयात विक्री करता येते.
पैदाशीसाठी दीर्घकाळ एकच नर वापरण्याऐवजी वेळोवेळी नवीन आणि चांगल्या गुणवत्तेचा नर कळपात आणल्यास पुढील पिढीची उत्पादनक्षमता सुधारण्यास मदत होऊ शकते. दोन वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या नराची पैदाशीची क्षमता कमी होण्याची शक्यता असल्याने नर बदलण्याचे नियोजन करणे फायदेशीर ठरते.
कोंबडीची विष्ठा खत म्हणून वापरा
परसबागेतील कोंबडीपालनाचा आणखी एक फायदा म्हणजे कोंबड्यांची विष्ठा शेती आणि परसबागेसाठी खत म्हणून वापरता येते. योग्य प्रकारे व्यवस्थापन करून तिचा सेंद्रिय खत म्हणून उपयोग केल्यास जमिनीच्या सुपीकतेस हातभार लागू शकतो.
याशिवाय कोंबड्या परसबागेत फिरताना अनेक कीटक खात असल्याने कीटकांचे नैसर्गिक नियंत्रण होण्यासही मदत होते.
कमी खर्चात अतिरिक्त उत्पन्नाची संधी
परसबागेतील कोंबडीपालनाची सर्वात मोठी जमेची बाजू म्हणजे कमी भांडवलात सुरुवात करता येणे. स्थानिक पातळीवर उपलब्ध खाद्य, घरगुती संसाधने आणि साध्या निवाऱ्याचा वापर करून कोंबड्या पाळता येतात.
अंड्यांचा आणि कोंबड्यांचा वापर घरच्या गरजांसाठी करता येतो, तर अतिरिक्त उत्पादन स्थानिक बाजारपेठेत विकून कुटुंबाला अतिरिक्त उत्पन्न मिळवता येते. मात्र, उत्पादन विक्रीपूर्वी स्थानिक बाजारपेठ, ग्राहकांची मागणी आणि दर यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.
आधुनिक पद्धतींचा वापर केल्यास उत्पादन वाढू शकते
परसबागेतील कोंबडीपालन पारंपरिक पद्धतीने केले जात असले तरी त्यामध्ये आधुनिक व्यवस्थापन पद्धतींचा समावेश करता येतो. देशी कोंबड्यांसोबत सुधारित जातींची निवड, संतुलित पूरक खाद्य, योग्य लसीकरण, पाण्याचे व्यवस्थापन, स्वच्छता आणि शास्त्रीय पद्धतीने पिल्ले तयार करणे यामुळे उत्पादनक्षमता वाढविण्यास मदत होऊ शकते.
यासाठी मोठ्या व्यावसायिक फार्मसारखी गुंतवणूक करण्याची गरज नसते. उपलब्ध साधनांचा योग्य वापर आणि नियमित व्यवस्थापन यावर अधिक भर देणे महत्त्वाचे आहे.
परसबागेतील कोंबडीपालन हे केवळ घरच्या वापरासाठी अंडी आणि मांस मिळवण्याचे साधन नाही, तर ग्रामीण कुटुंबासाठी अतिरिक्त उत्पन्नाचा आधार बनू शकते. योग्य जातींची निवड, सुरक्षित निवारा, संतुलित पूरक खाद्य, स्वच्छ पाणी, लसीकरण, पिल्लांचे योग्य संगोपन आणि पैदाशीचे नियोजन या बाबींवर लक्ष दिल्यास कमी खर्चातील कोंबडीपालन अधिक उत्पादनक्षम करता येऊ शकते.
परसबागेतील कोंबडीपालनात मोठी गुंतवणूक करण्यापेक्षा उपलब्ध संसाधनांचा शास्त्रीय आणि योग्य पद्धतीने वापर करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.