किसानवाणी : हळद हे भारतातील महत्त्वाचे मसाला पीक असून औषधी, पोषणमूल्य आणि निर्यातक्षमतेच्या दृष्टीने (Turmeric Research Mutation Breeding) त्याला विशेष महत्त्व आहे. वाढत्या हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर अधिक उत्पादन देणारे, उच्च दर्जाचे आणि रोगांना प्रतिकार करणारे हळदीचे नवीन वाण विकसित करण्यासाठी संशोधनाला वेग आला आहे. या दिशेने वसमत येथील बाळासाहेब ठाकरे हरिद्रा (हळद) संशोधन व प्रशिक्षण केंद्रात गॅमा किरणांच्या साहाय्याने उत्परिवर्तन पैदास संशोधनाची सुरुवात करण्यात आली आहे.
या संशोधनाचा मुख्य उद्देश अधिक उत्पादनक्षम, उच्च कर्क्युमिनयुक्त, उत्कृष्ट गुणवत्तेची तसेच विविध रोगांना प्रतिकार करणारी हळदीची सुधारित वाण विकसित करणे हा आहे. त्यासाठी हळदीच्या विविध वाणांच्या कंदांवर कोबाल्ट-६० या किरणोत्सर्गी स्रोतापासून निर्माण होणाऱ्या गॅमा किरणांचा नियंत्रित प्रमाणात वापर करण्यात आला आहे. नियंत्रित विकिरणामुळे वनस्पतींमध्ये नैसर्गिक स्वरूपातील उपयुक्त जनुकीय बदल (म्युटेशन) घडवून आणण्याचा प्रयत्न केला जात असून, त्यातून भविष्यात अधिक गुणधर्म असलेल्या नवीन वाणांची निर्मिती होण्याची अपेक्षा व्यक्त करण्यात येत आहे.
गॅमा किरणांची प्रक्रिया पूर्ण झाल्यानंतर संबंधित कंदांची लागवड करण्यात आली आहे. त्यानंतर विविध वाढीच्या टप्प्यांवर या रोपांचे सखोल निरीक्षण सुरू आहे. यामध्ये उगवणक्षमता, रोपांचे जिवंत राहण्याचे प्रमाण, वाढीचा वेग, वाढीतील जोम तसेच विविध आकृतिबंधीय वैशिष्ट्यांचा अभ्यास केला जात आहे. या निरीक्षणांच्या आधारे गॅमा किरणांचा वनस्पतींच्या वाढीवर होणारा परिणाम आणि उपयुक्त बदलांचे मूल्यांकन केले जाणार आहे.
संशोधनाच्या पहिल्या टप्प्यात हळदीसाठी सर्वाधिक उपयुक्त आणि सुरक्षित विकिरण मात्रा निश्चित करण्याचे काम केले जाणार आहे. त्यानंतर पुढील पिढ्यांमध्ये निर्माण होणाऱ्या उत्परिवर्तित रोपांचे बारकाईने परीक्षण करून अधिक उत्पादन देणारी, जास्त कर्क्युमिन असलेली, गुणवत्तापूर्ण आणि रोगप्रतिकारक वैशिष्ट्ये असलेल्या रोपांची निवड केली जाईल. या निवड प्रक्रियेनंतर भविष्यात शेतकऱ्यांसाठी नवीन सुधारित हळदीचे वाण विकसित करण्याचे नियोजन संशोधन केंद्राने केले आहे.
हळदीमधील कर्क्युमिन हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक मानला जातो. औषधनिर्मिती, आरोग्यपूरक उत्पादने, अन्न प्रक्रिया उद्योग तसेच निर्यात बाजारपेठेत कर्क्युमिनयुक्त हळदीला मोठी मागणी असते. त्यामुळे उच्च कर्क्युमिन असलेले नवीन वाण विकसित झाल्यास शेतकऱ्यांना अधिक आर्थिक लाभ मिळण्याबरोबरच भारतीय हळदीची जागतिक स्पर्धात्मकता आणखी मजबूत होण्यास मदत होऊ शकते.
या महत्त्वाकांक्षी संशोधन प्रकल्पाची अंमलबजावणी हळद संशोधन केंद्राचे अध्यक्ष हेमंत पाटील आणि व्यवस्थापकीय संचालक प्रदीप कच्छवे यांच्या मार्गदर्शनाखाली केली जात आहे. संशोधनाचे वैज्ञानिक नेतृत्व डॉ. सिद्धनाथ शेंडेकर आणि संशोधन सहयोगी नागेश दत्तगोंडे करत असून, तंत्र अधिकारी रमेश देशमुख आणि कृषी पर्यवेक्षक रमाकांत भुरे हे क्षेत्रीय स्तरावर संशोधन कार्यात सक्रिय सहकार्य करत आहेत.
हेही वाचा : Fish Feed Guide | योग्य मत्स्य खाद्य निवडण्यापूर्वी या महत्त्वाच्या गोष्टी जाणून ‘घ्या’
रानभाज्यांतील जैवसक्रिय घटकांचा खजिना; पोषणसुरक्षा, रोगप्रतिकारक शक्ती आणि निरोगी आरोग्यासाठी ठरतात वरदान | Wild Vegetables Bioactive Compounds
संशोधनाची प्रमुख वैशिष्ट्ये : Turmeric Research Mutation Breeding
| घटक | माहिती |
|---|---|
| संशोधन केंद्र | बाळासाहेब ठाकरे हरिद्रा (हळद) संशोधन व प्रशिक्षण केंद्र, वसमत |
| संशोधन पद्धत | गॅमा किरणांच्या साहाय्याने उत्परिवर्तन पैदास (Mutation Breeding) |
| किरणोत्सर्ग स्रोत | कोबाल्ट-६० |
| प्रमुख उद्दिष्ट | अधिक उत्पादनक्षम, उच्च कर्क्युमिनयुक्त व रोगप्रतिकारक हळदीचे वाण विकसित करणे |
| प्राथमिक अभ्यास | उगवणक्षमता, वाढीचा वेग, जिवंत राहण्याचे प्रमाण व आकृतिबंधीय वैशिष्ट्यांचे निरीक्षण |
| पुढील टप्पा | योग्य विकिरण मात्रा निश्चित करून उपयुक्त उत्परिवर्तित रोपांची निवड |