किसानवाणी : पोल्ट्री व्यवसायात वाढत्या खाद्य खर्चामुळे अनेक लहान आणि मध्यम स्तरावरील शेतकरी आर्थिक अडचणींचा सामना करत आहेत. विशेषतः २०२६ मध्ये वाढलेल्या धान्य दरांमुळे कोंबड्यांच्या पालनाचा खर्च मोठ्या प्रमाणात वाढला आहे. अशा परिस्थितीत कमी खर्चात जास्त उत्पादन देणाऱ्या पर्यायांकडे पोल्ट्री व्यावसायिकांचा कल वाढताना दिसत आहे. यामध्ये हायड्रोपोनिक हिरवा चारा प्रणाली हा एक प्रभावी पर्याय ठरत आहे. या पद्धतीद्वारे फक्त ७ दिवसांत पोषक मका चारा तयार करून पोल्ट्री खाद्य खर्चात तब्बल ४० टक्क्यांपर्यंत बचत करता येत असल्याचा दावा केला जात आहे.
या प्रणालीमध्ये महागड्या व्यावसायिक खाद्याचा काही भाग कमी करून त्याऐवजी घरच्या घरी तयार केलेला पोषक हिरवा चारा वापरला जातो. विशेष म्हणजे फक्त १ किलो मक्याच्या बियाण्यांपासून सुमारे ७ किलो हिरवा चारा तयार होऊ शकतो. त्यामुळे दैनंदिन खाद्याच्या जवळपास अर्ध्या भागाची पूर्तता या हिरव्या चाऱ्याद्वारे करता येते आणि खाद्य खर्चात त्वरित बचत दिसून येते.
ही प्रणाली कमी जागेत उभारता येते. कमी खर्चातील PVC पाइप, फूड-ग्रेड ट्रे आणि व्हर्टिकल रॅक वापरून चारा उत्पादनासाठी प्रभावी संरचना तयार करता येते. उभ्या रचनेमुळे कमी जागेत अधिक ट्रे बसवून जास्त उत्पादन घेणे शक्य होते. योग्य नियोजन केल्यास दर २४ तासांनी ताजा हिरवा चारा उपलब्ध राहू शकतो.
हायड्रोपोनिक प्रणालीतील उत्पादन प्रक्रिया वैज्ञानिक पद्धतीवर आधारित असते. सुरुवातीला मक्याच्या बियाण्यांची प्रक्रिया केली जाते. बुरशी नियंत्रणासाठी योग्य काळजी घेतली जाते. त्यानंतर ऑक्सिजनयुक्त पाण्याचा वापर करून अंकुरण प्रक्रिया वेगवान केली जाते. योग्य प्रकाश, तापमान आणि आर्द्रता नियंत्रणाद्वारे अवघ्या ७ दिवसांत सुमारे १० इंच उंचीचा पोषक हिरवा चारा तयार होतो.
खालील तक्त्यात या प्रणालीचे काही महत्त्वाचे फायदे पाहू शकता: Hydroponic Fodder
| घटक | माहिती |
|---|---|
| चारा तयार होण्याचा कालावधी | ७ दिवस |
| १ किलो बियाण्यापासून उत्पादन | सुमारे ७ किलो हिरवा चारा |
| खाद्य खर्च बचत | ४० टक्क्यांपर्यंत |
| आवश्यक जागा | कमी |
| उत्पादन पद्धत | व्हर्टिकल रॅक प्रणाली |
| मुख्य फायदे | कमी खर्च, ताजा चारा, उत्पादनक्षमता वाढ |
देशी कोंबडी / ब्लॅक ऑस्ट्रेलॉर्प कोंबड्यांसाठी ही पद्धत विशेष फायदेशीर मानली जाते. ताजा आणि सेंद्रिय हिरवा चारा मिळाल्यामुळे पक्ष्यांच्या वाढीचा वेग सुधारू शकतो. तसेच प्रथिने, जीवनसत्त्वे आणि आवश्यक पोषक घटकांमुळे अंडी उत्पादनात सुधारणा होण्यास मदत मिळू शकते. मात्र नवीन खाद्य पद्धतीकडे पक्ष्यांना हळूहळू वळवणे आणि खनिजांचे संतुलन राखणे महत्त्वाचे मानले जाते.
ही प्रणाली उत्पादन वाढीसोबतच दीर्घकालीन आर्थिक फायदादेखील देऊ शकते. पक्ष्यांची संख्या वाढली तरी अतिरिक्त मजुरी किंवा मोठ्या खर्चाशिवाय प्रणालीचा विस्तार करता येतो. याशिवाय खाद्य वाया जाणे कमी होते आणि सेंद्रिय पद्धतीने तयार होणाऱ्या उत्पादनाला अधिक बाजारमूल्य मिळण्याची शक्यता निर्माण होते.
वाढत्या खर्चाच्या काळात पोल्ट्री व्यवसाय अधिक शाश्वत आणि फायदेशीर करण्यासाठी हायड्रोपोनिक चारा प्रणाली हा एक महत्त्वाचा पर्याय ठरू शकतो.