किसानवाणी : प्राण्यांपासून मानवामध्ये पसरणारे संसर्गजन्य आजार म्हणजेच प्राणिजन्य आजार (Zoonotic Diseases) ही सध्या जगासमोरील गंभीर सार्वजनिक आरोग्य समस्या बनली आहे. गेल्या काही वर्षांत उद्भवलेल्या अनेक नव्या संसर्गजन्य रोगांचे मूळ प्राण्यांमध्ये असल्याचे संशोधनातून स्पष्ट झाले आहे. बदलते हवामान, वाढते शहरीकरण, जंगलातील मानवी हस्तक्षेप, आंतरराष्ट्रीय प्रवास, प्राणिजन्य उत्पादनांचा वाढता व्यापार तसेच भटक्या जनावरांची वाढती संख्या यामुळे अशा आजारांचा धोका सातत्याने वाढत आहे. त्यामुळे प्राणिजन्य आजारांबाबत जागरूकता वाढविणे आणि प्रतिबंधात्मक उपाययोजना राबविणे ही काळाची गरज बनली आहे.
दरवर्षी ६ जुलै रोजी जागतिक प्राणिजन्य आजार दिन साजरा केला जातो. १८८५ मध्ये शास्त्रज्ञ लुई पाश्चर यांनी पिसाळलेल्या कुत्र्याने चावा घेतलेल्या बालकावर रेबीजविरोधी लस यशस्वीपणे वापरून त्याचे प्राण वाचवले. या ऐतिहासिक घटनेच्या स्मरणार्थ तसेच प्राणिजन्य आजारांविषयी जनजागृती करण्यासाठी हा दिवस साजरा केला जातो. रेबीज हा देखील प्राण्यांपासून मानवामध्ये पसरणारा अत्यंत गंभीर आजार आहे.
तज्ज्ञांच्या माहितीनुसार, मानवामध्ये आढळणाऱ्या एकूण संसर्गजन्य रोगांपैकी ६० टक्क्यांहून अधिक रोग प्राणिजन्य आहेत. प्राणी, मानव आणि पर्यावरण यांच्यातील वाढती जवळीक ही या आजारांच्या वाढत्या प्रसारामागील प्रमुख कारण मानली जाते. वन्यजीवांच्या अधिवासात वाढता हस्तक्षेप, जंगलतोड, वाढते औद्योगिकीकरण आणि बदलती जीवनशैली यामुळे संसर्गजन्य विषाणू व जीवाणूंना मानवापर्यंत पोहोचण्याची संधी अधिक मिळत आहे.
दूध, अंडी, मांस आणि मासे हे मानवी आहारातील महत्त्वाचे घटक असले तरी त्यांचे उत्पादन, प्रक्रिया, साठवणूक किंवा स्वयंपाक योग्य पद्धतीने न झाल्यास ते अनेक धोकादायक आजारांचे कारण ठरू शकतात. तसेच डास, पिसू, गोचीड यांसारख्या कीटकांद्वारेही अनेक प्राणिजन्य आजारांचा प्रसार होतो. संक्रमित किंवा दीर्घकाळ आजारी असलेल्या जनावरांच्या संपर्कातूनही संसर्ग होण्याचा धोका कायम असतो.
गेल्या काही वर्षांत स्वाइन फ्लू, बर्ड फ्लू, मंकी फीवर, इबोला यांसारख्या अनेक आजारांनी जगभरात चिंता निर्माण केली. याशिवाय क्षयरोग (टीबी), ब्रुसेलोसिस, लेप्टोस्पायरोसिस यांसारखे आजार देखील प्राण्यांपासून मानवामध्ये संक्रमित होऊ शकतात. त्यामुळे पशुपालन व्यवसाय वाढत असताना जैवसुरक्षेचे नियम पाळणे अधिक महत्त्वाचे झाले आहे.
आज अनेक पशुपालक एकात्मिक पशुपालनाचा अवलंब करत असून गाई, म्हशी, शेळ्या, कोंबड्या आणि इतर प्राणी एकत्र पाळले जात आहेत. यामुळे उत्पादन वाढत असले तरी विविध प्रजातींच्या संपर्कातून रोगांचा प्रसार होण्याचा धोका देखील वाढतो. त्याचबरोबर पाळीव प्राण्यांचा जागतिक व्यापार, जंगलातील अतिक्रमण आणि शेतीसाठी वनक्षेत्राचा वापर वाढल्यामुळे मानव आणि वन्यजीव यांच्यातील संपर्क अधिक वाढत आहे.
जागतिक तापमानवाढीमुळे वितळणारे हिमनग आणि बदलते पर्यावरण हे देखील भविष्यातील संसर्गजन्य आजारांसाठी गंभीर धोका मानले जात आहेत. हजारो वर्षांपासून बर्फाखाली दडलेले जीवाणू आणि विषाणू पुन्हा सक्रिय होण्याची शक्यता वैज्ञानिकांनी व्यक्त केली आहे. त्यामुळे पर्यावरण संवर्धन आणि सार्वजनिक आरोग्य यांचा परस्परसंबंध अधिक स्पष्ट होत आहे.
केंद्र सरकारच्या ‘क्षयरोग मुक्त भारत’ अभियानाअंतर्गत महाराष्ट्रात पहिल्या ३५ दिवसांत ६,१११ नवीन क्षयरोग रुग्ण आढळून आले आहेत. क्षयरोग हा देखील प्राण्यांपासून मानवामध्ये आणि मानवाकडून प्राण्यांमध्ये संक्रमित होणारा झुनोटिक टीबीचा प्रकार असू शकतो. मुंबईतील वीरमाता जिजाबाई भोसले उद्यानातील सुमारे २५ टक्के हरणांना क्षयरोग झाल्याचे समोर आले होते. तपासणीत प्राण्यांची देखभाल करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांपैकी २६.४६ टक्के कर्मचारी क्षयरोगाने बाधित असल्याचेही आढळले होते.
मुंबईतील टाटा ट्रस्टच्या पशू रुग्णालयात एका पाळीव मांजरीचा फुफ्फुसाच्या क्षयरोगामुळे मृत्यू झाला होता. जनुकीय तपासणीत त्या मांजरीला ‘Mycobacterium orygis’ या अत्यंत दुर्मीळ जीवाणूचा संसर्ग झाल्याचे स्पष्ट झाले. हा संसर्ग दक्षिण आशियामध्ये पाळीव प्राणी आणि त्यांच्या मालकांच्या संपर्कातून पसरण्याची शक्यता असल्याचे तज्ज्ञांनी नमूद केले आहे. तसेच नागपूर आणि पूर्व विदर्भातील ग्रामीण भागातील सर्वेक्षणात घराजवळ गाई, म्हशी किंवा शेळ्या पाळणाऱ्या आणि दाट लोकवस्तीमध्ये राहणाऱ्या नागरिकांमध्ये क्षयरोगाचा धोका तुलनेने अधिक असल्याचे दिसून आले आहे.
या वाढत्या धोक्याच्या पार्श्वभूमीवर ‘वन हेल्थ’ म्हणजेच ‘एक आरोग्य प्रणाली’ ही संकल्पना प्रभावीपणे राबविण्यात येत आहे. या प्रणालीमध्ये मानव, प्राणी आणि पर्यावरण या तिन्ही घटकांचा एकत्रित विचार करून प्राणिजन्य आजारांचे निदान, नियंत्रण आणि प्रतिबंधासाठी काम केले जाते. पशुवैद्यकीय तज्ज्ञ, वैद्यकीय अधिकारी आणि पर्यावरण शास्त्रज्ञ यांच्या संयुक्त प्रयत्नातून भविष्यातील संभाव्य साथीच्या आजारांवर नियंत्रण मिळवण्याचा प्रयत्न सुरू आहे.
राज्यात नागपूर येथे ‘नॅशनल इन्स्टिट्यूट फॉर वन हेल्थ’ (NIOH) कार्यरत असून तेथे विविध क्षेत्रातील तज्ज्ञ एकाच छताखाली प्राणिजन्य आजारांवर संशोधन करत आहेत. तसेच भविष्यात संभाव्य संसर्गाचा अंदाज घेण्यासाठी ‘डेटा इंटिग्रेशन’ आधारित पूर्वसूचना प्रणाली विकसित केली जात आहे. पुण्यातील औंध येथे पशुसंवर्धन विभागाने बीएसएल-३ दर्जाची उच्चस्तरीय प्रयोगशाळा उभारली असून या संशोधनाचा प्राणिजन्य आजारांच्या नियंत्रणात महत्त्वाचा वाटा अपेक्षित आहे.
प्राणिजन्य आजारांचा प्रसार वाढण्याची प्रमुख कारणे : Zoonotic Diseases
| कारण | परिणाम |
|---|---|
| जंगलातील मानवी हस्तक्षेप | वन्य प्राण्यांशी वाढता संपर्क |
| वाढते शहरीकरण | प्राणी-मानव संपर्कात वाढ |
| आंतरराष्ट्रीय प्रवास व व्यापार | संसर्गाचा वेगाने प्रसार |
| असुरक्षित अन्न प्रक्रिया | अन्नातून संसर्ग |
| डास, पिसू, गोचीड यांसारखे कीटक | रोगांचे वहन |
| हवामान बदल | नवीन संसर्गजन्य आजारांचा धोका |
एकूणच, प्राणिजन्य आजारांपासून संरक्षणासाठी स्वच्छता, सुरक्षित पशुपालन, वेळेवर लसीकरण, जैवसुरक्षा नियमांचे पालन आणि ‘वन हेल्थ’ संकल्पनेची प्रभावी अंमलबजावणी हीच भविष्यातील सर्वात प्रभावी उपाययोजना ठरणार आहे.