किसानवाणी : हवामान बदलाचे परिणाम दिवसेंदिवस अधिक तीव्र होत असून, त्याचे विविध स्वरूपात दुष्परिणाम जगभरात दिसून येत आहेत. अतिवृष्टी, दुष्काळ, कमी कालावधीत होणारा अतिवृष्टीचा पाऊस, वाढते तापमान आणि बदलते ऋतुचक्र यामुळे शेतीसह पर्यावरणावर मोठा परिणाम होत आहे. याच बदलांचा परिणाम आता कीड-रोगांच्या प्रादुर्भावावरही स्पष्टपणे दिसून येत आहे. युरोपातील अनेक देशांमध्ये यावर्षी विषारी केसाळ सुरवंट, म्हणजेच ओक प्रोसेशनरी कॅटरपिलर (Climate Change Oak Processionary Caterpillar) यांच्या प्रादुर्भावात मोठी वाढ झाली असून, हवामान बदल हे त्यामागील प्रमुख कारण असल्याचे पर्यावरण तज्ज्ञांचे मत आहे.
दरवर्षी काही प्रमाणात आढळणारा हा सुरवंट यंदा मोठ्या प्रमाणात वाढला आहे. गेल्या काही वर्षांपासून युरोपमध्ये हिवाळा तुलनेने सौम्य आणि उबदार होत असल्यामुळे या सुरवंटांची अंडी सुरक्षित राहू लागली आहेत. पूर्वी कडक थंडी आणि हिमवृष्टीमुळे मोठ्या प्रमाणात अंडी नष्ट होत असत किंवा त्यातून कमी प्रमाणात अळ्या बाहेर पडत असत. मात्र हवामानातील बदलामुळे आता अंडी अधिक प्रमाणात जिवंत राहतात आणि वसंत ऋतू सुरू होताच मोठ्या संख्येने सुरवंट बाहेर पडतात.
याच काळात ओक वृक्षांना कोवळी पाने फुटत असल्याने या सुरवंटांना भरपूर अन्न उपलब्ध होते. परिणामी त्यांची वाढ, जिवंत राहण्याचे प्रमाण आणि प्रजनन क्षमता वाढून काही आठवड्यांतच त्यांची संख्या झपाट्याने वाढते. यावर्षी मे महिन्याच्या अखेरीस सुरू झालेला हा प्रादुर्भाव जून आणि जुलै महिन्यात अधिक तीव्र झाला. सुरुवातीला जर्मनीमध्ये दिसून आलेला हा उद्रेक पुढे नेदरलँड्स, बेल्जियम आणि इंग्लंडपर्यंत पोहोचला.
हा सुरवंट प्रत्यक्षात ओक प्रोसेशनरी मॉथ (Thaumetopoea processionea) या पतंगाच्या अळी अवस्थेतील स्वरूप आहे. हा सुरवंट प्रामुख्याने ओक वृक्षांवर आढळतो. शेकडो सुरवंट एकामागून एक रांगेत चालत असल्यामुळे त्यांना “प्रोसेशनरी कॅटरपिलर” असे नाव पडले आहे. दिवसा हे सुरवंट झाडांच्या खोडावर किंवा फांद्यांवर रेशमी घरट्यांमध्ये लपून बसतात, तर रात्री पाने खाण्यासाठी बाहेर पडतात.
जीवनचक्र : Climate Change Oak Processionary Caterpillar
| टप्पा | माहिती |
|---|---|
| अंडी | उन्हाळ्याच्या अखेरीस (जुलै-ऑगस्ट) ओक वृक्षांवर घातली जातात |
| सुरवंट | सर्वाधिक धोकादायक अवस्था; विषारी केस विकसित होतात |
| कोष | पुढील रूपांतरणाची अवस्था |
| पतंग | प्रौढ अवस्थेनंतर पुन्हा अंडी घालतो |
हेही वाचा : शेतकरी कर्जमाफीची प्राथमिक यादी उद्या जाहीर; ३० जुलैपूर्वी खात्यात जमा होणार रक्कम | Maharashtra Farmer Loan Waiver List
आंतरपिकांमध्ये कोणते तणनाशक फवारावे? जाणून ‘घ्या’ योग्य डोस आणि वेळ | Intercropping Herbicide
या सुरवंटांची सर्वात धोकादायक बाब म्हणजे त्यांच्या शरीरावरील सूक्ष्म विषारी केस. प्रौढ अवस्थेतील प्रत्येक सुरवंटाच्या अंगावर हजारो सूक्ष्म केस असतात. या केसांमध्ये थॉमेटोपोईन (Thaumetopoein) नावाचे विषारी प्रथिन असते. हे केस सहज तुटून वाऱ्याबरोबर हवेत पसरतात. त्यामुळे मानवी त्वचेच्या संपर्कात आल्यास तीव्र खाज, पुरळ, डोळ्यांची जळजळ, घशात खवखव आणि श्वसनाचा त्रास होऊ शकतो. दमा असलेल्या व्यक्तींमध्ये त्याचे परिणाम अधिक गंभीर स्वरूपाचे असू शकतात.
या सुरवंटांचा परिणाम केवळ माणसांपुरता मर्यादित नाही. कुत्री, मांजरे, घोडे आणि इतर पाळीव प्राणीही या विषारी केसांच्या संपर्कात आल्यास त्वचेची जळजळ, नाक-तोंडाची सूज आणि श्वसनाच्या समस्यांनी त्रस्त होऊ शकतात. त्यामुळे युरोपातील काही भागांमध्ये उद्यानांमध्ये पाळीव प्राण्यांना नेण्यावर तात्पुरते निर्बंधही घालण्यात आले आहेत.
वनसंपदेलाही या सुरवंटांचा मोठा फटका बसत आहे. हे सुरवंट मोठ्या समूहाने ओक वृक्षांची पाने खात असल्यामुळे झाडे पर्णहीन होतात, त्यांची वाढ मंदावते आणि सलग काही वर्षे प्रादुर्भाव कायम राहिल्यास संपूर्ण ओक जंगलांच्या परिसंस्थेवर परिणाम होण्याची भीती वन अभ्यासकांनी व्यक्त केली आहे.
या वाढत्या प्रादुर्भावावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी युरोपातील अनेक देशांनी विशेष कृती आराखडा तयार केला आहे. जर्मनीमध्ये प्रशिक्षित पथकांच्या मदतीने संरक्षक पोशाख आणि मास्क घालून औद्योगिक व्हॅक्यूम यंत्रांच्या सहाय्याने सुरवंटांची घरटी नष्ट केली जात आहेत. काही भागांत Bacillus thuringiensis (Bt) या जिवाणूवर आधारित जैविक कीटकनाशकाची फवारणी केली जात आहे. तसेच फेरोमोन सापळ्यांच्या मदतीने पतंगांच्या हालचालींवर सतत लक्ष ठेवले जात आहे.
पर्यावरण तज्ज्ञांच्या मते, जागतिक तापमानवाढीमुळे विविध कीटकांच्या जीवनचक्रात मोठे बदल होत आहेत. अमेरिकेतील स्पॉँजी मॉथ, आफ्रिकेतील फॉल आर्मीवर्म आणि युरोपमधील ओक प्रोसेशनरी सुरवंटाचा वाढता प्रादुर्भाव ही त्याचीच ठळक उदाहरणे आहेत. हवामान बदलामुळे पोषक वातावरण निर्माण होत असल्याने या कीटकांची पैदास अधिक वेगाने होत असून त्यांचा प्रसार नव्या प्रदेशांमध्येही वाढत आहे. त्यामुळे भविष्यात अशा संकटांना तोंड देण्यासाठी हवामान बदलावर नियंत्रण, पर्यावरण संवर्धन आणि कीड व्यवस्थापनाच्या प्रभावी उपाययोजना राबविणे अत्यंत आवश्यक ठरणार आहे.