किसानवाणी : खरीप हंगामात दर्जेदार आणि भरघोस पीक उत्पादन मिळविण्यासाठी शेतकरी पेरणीपूर्व मशागत, योग्य वाणांची निवड, खत व्यवस्थापन, पाणी व्यवस्थापन आणि पीक संरक्षण यांसारख्या बाबींवर विशेष लक्ष देतात. मात्र, या सर्व बाबी योग्य असल्या तरी बियाण्याची उगवण क्षमता (Kharif Season Seed Germination Test) कमी असल्यास त्याचा थेट परिणाम पीक उगवणीवर होतो. बियाणे जमिनीत पेरल्यानंतर अपेक्षित प्रमाणात अंकुरण झाले नाही तर शेतातील रोपसंख्या कमी राहते. परिणामी उत्पादनावर परिणाम होण्याबरोबरच दुबार पेरणीचा अतिरिक्त खर्चही शेतकऱ्यांच्या माथी पडू शकतो.
यासाठी पेरणीपूर्वी बियाण्यांची उगवणक्षमता तपासणी करणे अत्यंत आवश्यक मानले जाते. घरच्या घरी उपलब्ध साहित्यांचा वापर करून कमी खर्चात ही चाचणी करता येते. या तपासणीमुळे बियाण्याचा दर्जा, अंकुरणाची क्षमता आणि पेरणीसाठी आवश्यक असणारे बियाण्याचे प्रमाण निश्चित करता येते. त्यामुळे अपेक्षित रोपसंख्या मिळविणे सुलभ होते आणि पेरणीतील जोखीम कमी होते.
कोणत्या बियाण्यांची तपासणी करावी?
शेतकऱ्यांनी स्वतःकडे मागील हंगामातून बियाणे म्हणून साठवून ठेवलेले धान्य, सुधारित वाणांचे साठवलेले बियाणे तसेच सोयाबीन, मूग, उडीद, तूर, मका आणि ज्वारी यांसारख्या पिकांच्या बियाण्यांची उगवणक्षमता तपासावी. याशिवाय अतिवृष्टी, अवेळी पाऊस, गारपीट, कीड किंवा रोगांच्या प्रादुर्भावामुळे प्रभावित झालेल्या बियाण्यांची तपासणी करणे आवश्यक आहे. बाजारातून खरेदी केलेल्या प्रमाणित किंवा सरळ वाणांच्या बियाण्यांचीही उगवणक्षमता तपासून खात्री करून घेणे फायदेशीर ठरते.
उगवण क्षमता तपासणीच्या प्रमुख पद्धती : Kharif Season Seed Germination Test
| पद्धत | प्रक्रिया | प्रमुख फायदे |
|---|---|---|
| गोणपाट पद्धत | ओल्या गोणपाटावर १०० बियाण्यांचे नमुने ठेवून गुंडाळी तयार करणे | अंकुर व मुळांची वाढ स्पष्ट दिसते, तूर, सोयाबीन, मका यांसाठी उपयुक्त |
| शोषक कागद पद्धत | ओल्या शोषक कागदावर बियाणे ठेवून ट्रेमध्ये उगवण तपासणे | भाजीपाला व लहान बियाण्यांसाठी उपयुक्त, बुरशीचा प्रादुर्भाव सहज ओळखता येतो |
| वाळू माध्यम पद्धत | ओली वाळू भरलेल्या ट्रेमध्ये बियाणे पेरणे | मका, तूर, हरभरा यांसारख्या मोठ्या बियाण्यांसाठी उपयुक्त |
| वर्तमानपत्र पद्धत | ओल्या वर्तमानपत्रात बियाणे गुंडाळून ठेवणे | स्वच्छ, सोपी आणि जलद चाचणी |
| कुंडी किंवा ट्रे पद्धत | माती, शेणखत व वाळू मिश्रणात बियाणे पेरणे | उगवणीसोबत रोपांचा जोम व वाढही तपासता येते |
गोणपाट पद्धत
पेरणीसाठी वापरण्यात येणाऱ्या बियाण्यांच्या प्रत्येक पोत्यातून मुठभर बियाणे घेऊन ते एकत्र करावेत. त्यातून १०० दाण्यांचे तीन नमुने तयार करावेत. ओल्या गोणपाटावर हे दाणे समान अंतरावर ठेवून त्यावर दुसरा ओला गोणपाट झाकावा. पाणी शिंपडून गुंडाळी सावलीत ठेवावी. सहा ते सात दिवसांनी अंकुरलेले दाणे मोजून उगवणक्षमता निश्चित करता येते.
शोषक कागद पद्धत
प्लास्टिक ट्रेमध्ये शोषक कागदाचे दोन ते तीन थर अंथरून ते ओले करावेत. त्यावर १०० बियाणे ठेवून ट्रे झाकावा. २५ ते ३० अंश सेल्सिअस तापमानात ठेवून आवश्यकतेनुसार पाणी शिंपडावे. पाच ते सात दिवसांनी उगवलेली बियाणे मोजावीत.
वाळू माध्यम पद्धत
स्वच्छ व ओली वाळू ट्रेमध्ये भरून त्यात बियाणे पेरावीत. वाळू सतत ओलसर राहील याची काळजी घेत सात ते दहा दिवसांनी उगवलेली रोपे मोजून उगवण टक्केवारी ठरवावी.
वर्तमानपत्र पद्धत
ओल्या वर्तमानपत्रात बियाणे ठेवून त्याच्या गुंडाळ्या तयार कराव्यात. अशा दहा गुंडाळ्यांमध्ये १०० बियाण्यांची चाचणी करता येते. चार दिवसांनी गुंडाळ्या उघडून अंकुरलेले दाणे मोजावेत.
कुंडी किंवा ट्रे पद्धत
माती, कुजलेले शेणखत आणि वाळू यांचे मिश्रण तयार करून त्यामध्ये ५० ते १०० बियाणे पेरावीत. सात ते चौदा दिवसांनी उगवलेली रोपे मोजून उगवणक्षमता तपासता येते. या पद्धतीत रोपांचा रंग, जोम आणि वाढ यांचे निरीक्षणही करता येते.
उगवण क्षमता तपासणीचे फायदे
पेरणीपूर्वी उगवणक्षमता तपासल्यास बियाणे पेरणीसाठी योग्य आहे की नाही याची खात्री मिळते. उगवण टक्केवारी कमी असल्यास बियाण्याचे प्रमाण वाढवून अपेक्षित रोपसंख्या मिळविता येते. निकृष्ट किंवा कमी उगवण असलेले बियाणे वेळेत ओळखता येते. चांगली उगवण झाल्यास शेतातील रोपे एकाच वेळी उगवतात, ज्यामुळे पीक वाढ, फुलोरा आणि परिपक्वता अधिक एकसमान होते. तसेच अन्नद्रव्ये, पाणी आणि सूर्यप्रकाशाचा कार्यक्षम वापर होऊन उत्पादनक्षमतेत वाढ होण्यास मदत मिळते. उगवण क्षमतेच्या आधारे पेरणीचे अंतर, बियाण्याचे प्रमाण आणि इतर शेती व्यवस्थापनाचे निर्णय अधिक अचूकपणे घेता येतात.