Polyhouses Farming Techniques | पॉलिहाउसचे किती प्रकार आहेत? कोणत्या पिकासाठी कोणते मॉडेल योग्य?

किसानवाणी : बदलते हवामान, अनियमित पाऊस, वाढते तापमान, कीड-रोगांचा वाढता प्रादुर्भाव आणि नैसर्गिक आपत्ती यांसारख्या आव्हानांमुळे पारंपरिक शेतीपुढे मोठे संकट उभे राहिले आहे. अशा परिस्थितीत कमी क्षेत्रातून अधिक, दर्जेदार आणि वर्षभर उत्पादन मिळवून देणारे संरक्षित शेती तंत्रज्ञान शेतकऱ्यांसाठी प्रभावी पर्याय ठरत आहे. संरक्षित शेतीमधील सर्वाधिक लोकप्रिय आणि परिणामकारक तंत्रज्ञान म्हणजे पॉलिहाउस (Polyhouses Farming Techniques). पारदर्शक आणि अतिनील (UV) किरण-प्रतिरोधक पॉलीथिन फिल्म किंवा इतर आच्छादन साहित्यापासून तयार केलेल्या या संरचनेमध्ये तापमान, आर्द्रता, प्रकाश, वायुविजन आणि सिंचन यांचे आवश्यकतेनुसार नियंत्रण करता येते. त्यामुळे बाह्य वातावरणातील प्रतिकूल परिणाम कमी होऊन पिकांच्या वाढीस अनुकूल वातावरण उपलब्ध होते. परिणामी उत्पादनात वाढ, गुणवत्तेमध्ये सुधारणा, पाण्याची बचत आणि अधिक आर्थिक परतावा मिळण्यास मदत होते.

शेतकऱ्यांच्या गरजा, स्थानिक हवामान, पिकांचा प्रकार आणि गुंतवणुकीची क्षमता लक्षात घेऊन पॉलिहाउसचे विविध प्रकार विकसित करण्यात आले आहेत. त्यामध्ये नैसर्गिक वायुविजन पॉलिहाउस, फॅन अँड पॅड पॉलिहाउस, वॉक-इन टनेल, हाय-टेक पॉलिहाउस तसेच गेबल, क्वॉनसेट आणि गोथिक अशा रचनात्मक प्रकारांचा समावेश होतो. प्रत्येक प्रकाराची रचना, कार्यपद्धती, खर्च आणि उपयोग वेगवेगळा असल्यामुळे योग्य प्रकाराची निवड करणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. महाराष्ट्रात हवामान, पिकांचा प्रकार आणि आर्थिक क्षमता लक्षात घेऊन विशेषतः नैसर्गिक वायुविजन आणि फॅन अँड पॅड या दोन प्रकारांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो.

नैसर्गिक वायुविजन पॉलिहाउस

नैसर्गिक वायुविजन असलेले पॉलिहाउस हे संरक्षित शेतीमधील सर्वाधिक प्रचलित आणि किफायतशीर मॉडेल मानले जाते. या प्रकारात तापमान, आर्द्रता आणि हवेचे नियंत्रण नैसर्गिक वाऱ्याच्या प्रवाहाद्वारे केले जाते. त्यामुळे विद्युत पंखे किंवा कूलिंग पॅडची आवश्यकता नसते किंवा अत्यल्प प्रमाणात असते. महाराष्ट्रातील हवामान लक्षात घेता भाजीपाला, फुले आणि उच्च मूल्य पिकांच्या उत्पादनासाठी ही प्रणाली अत्यंत उपयुक्त ठरते.

या पद्धतीमध्ये पॉलिहाउसच्या बाजूच्या आणि वरच्या भागात इन्सेक्ट नेट लावलेले व्हेंटिलेटर ठेवले जातात. बाहेरील थंड हवा आत प्रवेश करते, तर गरम हवा छतावरील व्हेंटमधून बाहेर जाते. त्यामुळे तापमान नियंत्रित राहते, आर्द्रतेचे संतुलन राखले जाते, कार्बन डायऑक्साइडचा पुरवठा सुधारतो आणि बुरशीजन्य रोगांचा धोका कमी होतो.

प्रमुख घटक : Polyhouses Farming Techniques

या पद्धतीमध्ये स्टॅक इफेक्ट आणि विंड इफेक्ट या दोन नैसर्गिक तत्त्वांवर हवा खेळती राहते. गरम हवा वर जाऊन बाहेर पडते आणि थंड हवा बाजूने आत येते. महाराष्ट्रासाठी उत्तर-दक्षिण दिशा सर्वाधिक उपयुक्त मानली जाते. त्यामुळे प्रकाश समान प्रमाणात मिळतो, सावली कमी पडते आणि उत्पादन वाढते.

या प्रकारामध्ये रंगीत ढोबळी मिरची, टोमॅटो, चेरी टोमॅटो, काकडी, जरबेरा, गुलाब, कार्नेशन, ऑर्किड तसेच लेट्युस, पाकचॉय, सेलरी आणि बेसिल यांसारख्या परदेशी भाज्यांची यशस्वी लागवड केली जाते.

नैसर्गिक वायुविजन पॉलिहाउसचे प्रमुख फायदे म्हणजे वीज खर्च कमी, देखभाल खर्च कमी, रोगांचे प्रमाण कमी, खुल्या शेतीपेक्षा तीन ते पाच पट अधिक उत्पादन, ठिबक सिंचनामुळे ४० ते ६० टक्के पाण्याची बचत आणि फर्टिगेशनमुळे खतांचा कार्यक्षम वापर. मात्र एप्रिल-मे महिन्यात तापमान ३५ ते ४० अंश सेल्सिअसपेक्षा जास्त होऊ शकते. पावसाळ्यात आर्द्रता वाढल्याने बुरशीजन्य रोगांचा धोका वाढतो. तसेच ही प्रणाली पूर्णपणे नियंत्रित वातावरण निर्माण करत नसल्यामुळे हवामानावर काही प्रमाणात अवलंबून राहावे लागते.

यशस्वी व्यवस्थापनासाठी दर्जेदार पॉलिफिल्म आणि इन्सेक्ट नेटचा वापर, प्रमाणित कंपनीकडून उभारणी, नियमित कीड निरीक्षण, पाणी व मृदा परीक्षण, स्वच्छता, जैवसुरक्षा आणि हवामानानुसार सिंचन व खत व्यवस्थापन करणे आवश्यक आहे.

फॅन अँड पॅड पॉलिहाउस

फॅन अँड पॅड पॉलिहाउस हे पूर्ण किंवा अंशतः नियंत्रित वातावरण तयार करणारे उच्च तंत्रज्ञानाचे मॉडेल आहे. या प्रणालीमध्ये एक्झॉस्ट फॅन, कूलिंग पॅड, नियंत्रित वायुविजन आणि स्वयंचलित सेन्सरच्या मदतीने तापमान आणि आर्द्रतेचे अचूक नियंत्रण केले जाते.

या पद्धतीमध्ये एका बाजूला कूलिंग पॅड बसवले जातात. ते सतत ओलसर ठेवले जातात. विरुद्ध बाजूला बसवलेले एक्झॉस्ट फॅन गरम हवा बाहेर खेचतात. त्यामुळे बाहेरील हवा कूलिंग पॅडमधून आत येताना बाष्पीभवनामुळे थंड होते आणि संपूर्ण पॉलिहाउसमध्ये थंड हवेचा प्रवाह निर्माण होतो. पश्चिम महाराष्ट्र, मराठवाडा आणि विदर्भातील ३८ ते ४५ अंश सेल्सिअस तापमान असलेल्या भागांमध्ये ही प्रणाली विशेष उपयुक्त ठरते.

या प्रकारात मल्टीस्पॅन स्ट्रक्चर, पूर्ण उंचीचे कूलिंग पॅड, उच्च क्षमतेचे एक्झॉस्ट फॅन, डबल-डोअर प्रवेश कक्ष आणि पीक बेडची वैज्ञानिक रचना केली जाते. तापमान वाढताच सेन्सर कंट्रोलरला सूचना देतात. त्यानंतर पॅड पंप आणि फॅन सुरू होतात आणि आवश्यकतेनुसार फॅनची गती वाढवली किंवा कमी केली जाते.

रंगीत ढोबळी मिरची, इंग्लिश काकडी, चेरी टोमॅटो, लेट्युस आणि इतर एक्सॉटिक पालेभाज्यांसाठी ही प्रणाली विशेष फायदेशीर मानली जाते. वर्षभर सातत्यपूर्ण उत्पादन, निर्यातक्षम दर्जा आणि आधुनिक बाजारपेठेच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी अनेक व्यावसायिक शेतकरी या प्रकाराला प्राधान्य देतात.

फॅन अँड पॅड पॉलिहाउसचे फायदे

मात्र या प्रणालीमध्ये भांडवली खर्च लक्षणीय जास्त असतो. तसेच पंखे, पंप आणि कंट्रोलर सतत चालवण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात विजेची आवश्यकता असते. कूलिंग पॅडसाठी वापरल्या जाणाऱ्या पाण्याची गुणवत्ता देखील अत्यंत महत्त्वाची असते. क्षारयुक्त पाण्यामुळे पॅडचे आयुष्य कमी होऊ शकते. त्यामुळे विद्युत वाहकता, सामू, हार्डनेस आणि बायकार्बोनेट्स यांची तपासणी करून आवश्यक असल्यास फिल्ट्रेशन, सॉफ्टनिंग किंवा आरओ प्रणालीचा वापर करणे आवश्यक ठरते.

उभारणीपूर्वी तीन फेज वीज, वर्षभर उपलब्ध पाण्याचा स्रोत, चांगला निचरा, बाजारपेठेपर्यंत सहज पोहोच, वाऱ्याचा अभ्यास आणि मजबूत अँकरिंग या बाबींचा विचार करणे आवश्यक आहे. तसेच पाण्याची गुणवत्ता न तपासता पॅड बसवणे, अपुरी फॅन क्षमता वापरणे, फाटलेले इन्सेक्ट नेट वापरणे, प्रवेश कक्षाशिवाय आत जाणे, उष्ण दिवसांत फॅनचे अयोग्य नियोजन आणि बॅकअप वीज व्यवस्थेचा अभाव या चुका टाळणे महत्त्वाचे आहे.

एकूणच, महाराष्ट्रातील बहुसंख्य शेतकऱ्यांसाठी गुंतवणूक आणि जोखीम यांचा विचार करता नैसर्गिक वायुविजन पॉलिहाउस अधिक किफायतशीर आणि उपयुक्त पर्याय ठरतो. तर वर्षभर उच्च दर्जाचे उत्पादन, निर्यात आणि आधुनिक बाजारपेठेची गरज लक्षात घेणाऱ्या व्यावसायिक शेतकऱ्यांसाठी फॅन अँड पॅड पॉलिहाउस हे अधिक प्रगत आणि फायदेशीर मॉडेल मानले जाते.