किसानवाणी : देशातील खाद्यतेल उत्पादनात वाढ करण्याबरोबरच भुईमूग उत्पादक शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवण्याच्या दृष्टीने इंटरनॅशनल क्रॉप्स रिसर्च इन्स्टिट्यूट फॉर द सेमी-अॅरिड ट्रॉपिक्स (ICRISAT Groundnut Varieties) ने भुईमुगाचे दोन नवीन उच्च ओलिक (High Oleic) वाण विकसित केले आहेत. या दोन्ही वाणांना भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR) अंतर्गत कार्यरत असलेल्या अखिल भारतीय समन्वित भुईमूग संशोधन प्रकल्पाने (AICRP-Groundnut) राष्ट्रीय स्तरावरील मंजुरीसाठी शिफारस केली आहे. त्यामुळे भविष्यात या वाणांचा शेतकऱ्यांना मोठ्या प्रमाणावर लाभ होण्याची अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.
नवीन विकसित करण्यात आलेल्या वाणांमध्ये आयसीजीव्ही २०१२१४ (ICGV 201214) आणि आयसीजीव्ही १८१०३० (ICGV 181030) यांचा समावेश आहे. या दोन्ही वाणांचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यामध्ये ओलिक अॅसिडचे प्रमाण पारंपरिक भुईमूग वाणांच्या तुलनेत अधिक आहे. ओलिक अॅसिडचे प्रमाण जास्त असल्यामुळे या वाणांपासून तयार होणारे खाद्यतेल अधिक काळ टिकते, लवकर खराब होत नाही आणि त्याचे पोषणमूल्यही अधिक चांगले राहते. त्यामुळे अशा प्रकारच्या तेलाची मागणी अन्नप्रक्रिया उद्योग, खाद्यतेल उत्पादक कंपन्या तसेच आरोग्याबाबत जागरूक ग्राहकांमध्ये सातत्याने वाढत आहे.
आयसीजीव्ही १८१०३० वाणाची वैशिष्ट्ये
आयसीजीव्ही १८१०३० हा वाण इक्रीसॅट आणि धारवाड कृषी विद्यापीठ यांनी संयुक्तपणे विकसित केला आहे. हा मध्यम कालावधीचा वाण असून झाडाची वाढ कमी उंचीची आणि सरळ स्वरूपाची असते. या वाणामध्ये शेंगा झाडाच्या मुळाजवळ घोसासारख्या लागतात. त्यामुळे हा स्पॅनिश बंच प्रकारातील भुईमूग वाण मानला जातो.
या वाणाची खरीप हंगामासाठी गुजरात, राजस्थान, महाराष्ट्र, झारखंड, ओडिशा, पश्चिम बंगाल तसेच ईशान्य भारतातील राज्यांमध्ये लागवडीसाठी शिफारस करण्यात आली आहे. विविध हवामान परिस्थितीत लागवडीची क्षमता असल्यामुळे अनेक राज्यांतील शेतकऱ्यांना या वाणाचा फायदा होण्याची शक्यता आहे.
आयसीजीव्ही २०१२१४ वाणात ८१ टक्के ओलिक अॅसिड
आयसीजीव्ही २०१२१४ हा वाण इक्रीसॅट आणि जुनागढ कृषी विद्यापीठ यांनी संयुक्तपणे विकसित केला आहे. या वाणाची खरीप हंगामात गुजरात आणि राजस्थानमध्ये लागवडीसाठी शिफारस करण्यात आली आहे.
या वाणामध्ये सुमारे ८१ टक्के ओलिक अॅसिड, ५३ टक्के तेल आणि २७ टक्के प्रथिने असल्याचे सांगण्यात आले आहे. याशिवाय या वाणाच्या शेंगा आकाराने मोठ्या आणि आकर्षक असल्यामुळे बाजारात त्यांना चांगली मागणी मिळू शकते, असा संशोधकांचा दावा आहे.
दोन्ही नवीन वाणांचा तुलनात्मक आढावा : ICRISAT Groundnut Varieties
| बाब | आयसीजीव्ही १८१०३० | आयसीजीव्ही २०१२१४ |
|---|---|---|
| विकसित संस्था | इक्रीसॅट + धारवाड कृषी विद्यापीठ | इक्रीसॅट + जुनागढ कृषी विद्यापीठ |
| प्रकार | स्पॅनिश बंच | उच्च ओलिक वाण |
| शिफारस केलेला प्रदेश | महाराष्ट्रासह ७ राज्ये व ईशान्य भारत | गुजरात आणि राजस्थान |
| प्रमुख वैशिष्ट्य | मध्यम कालावधी, कमी उंची, घोसासारख्या शेंगा | ८१% ओलिक अॅसिड, ५३% तेल, २७% प्रथिने |
| संभाव्य फायदा | चांगले उत्पादन व दर्जा | मोठ्या शेंगा, अधिक तेल व पोषणमूल्य |
खाद्यतेल आत्मनिर्भरतेला मिळणार चालना
संशोधकांच्या मते, या दोन्ही नवीन वाणांमुळे शेतकऱ्यांना अधिक उत्पादनाबरोबरच दर्जेदार उत्पादन मिळण्याची शक्यता आहे. उच्च ओलिक अॅसिडयुक्त भुईमूगाची बाजारपेठही वाढत असल्यामुळे शेतकऱ्यांना चांगला दर मिळू शकतो. त्याचबरोबर देशांतर्गत उच्च दर्जाच्या खाद्यतेलाचे उत्पादन वाढण्यास मदत होईल.
भारत सध्या मोठ्या प्रमाणावर खाद्यतेल आयातीवर अवलंबून आहे. अशा परिस्थितीत अधिक तेलाचे प्रमाण, उत्तम पोषणमूल्य आणि दीर्घकाळ टिकणारे तेल देणाऱ्या या नवीन भुईमूग वाणांमुळे देशाच्या खाद्यतेल आत्मनिर्भरतेच्या प्रयत्नांना बळ मिळण्याची अपेक्षा व्यक्त करण्यात येत आहे.
अधिक उत्पादन क्षमता, जास्त तेलाचे प्रमाण, उच्च पोषणमूल्य, आकर्षक शेंगा आणि अधिक टिकाऊ खाद्यतेल या वैशिष्ट्यांमुळे आयसीजीव्ही २०१२१४ आणि आयसीजीव्ही १८१०३० हे दोन्ही नवीन भुईमूग वाण भविष्यात शेतकरी, खाद्यतेल उद्योग आणि ग्राहक या तिन्ही घटकांसाठी महत्त्वाचे ठरणार असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.