El Nino and Kharif season : यंदाच्या खरीप हंगामाच्या पार्श्वभूमीवर ‘अलनिनो’ हा शब्द पुन्हा चर्चेत आला आहे. हवामान तज्ज्ञांच्या मते, अलनिनोमुळे पावसाचे प्रमाण कमी होणे, पावसाचा खंड पडणे किंवा अनियमित पाऊस होण्याची शक्यता वाढते. त्यामुळे देशातील तसेच महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांसमोर खरीप नियोजनाचे मोठे आव्हान उभे राहिले आहे. अशा परिस्थितीत शेतकऱ्यांनी योग्य पीकनियोजन आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून नुकसान टाळण्याची गरज आहे.
प्रशांत महासागरातील समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान सरासरीपेक्षा वाढल्यास त्या स्थितीला ‘अलनिनो’ म्हटले जाते. या बदलाचा परिणाम जागतिक हवामानावर होतो. भारतात विशेषतः मान्सूनवर त्याचा परिणाम दिसून येतो. अलनिनोच्या काळात सरासरीपेक्षा कमी पाऊस पडण्याची शक्यता असते. त्यामुळे खरीप पिकांना फटका बसू शकतो. अलनिनो सक्रिय असल्यास जून ते सप्टेंबरदरम्यान पावसात अनियमितता दिसून येते. काही भागांत अतिवृष्टी तर काही भागांत दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. सोयाबीन, कापूस, तूर, उडीद, मूग यांसारख्या पिकांच्या पेरणीवर आणि उत्पादनावर त्याचा परिणाम होण्याची भीती असते. पावसाला उशीर झाल्यास पेरणी लांबते आणि उत्पादन खर्चही वाढतो.
या परिस्थितीत शेतकऱ्यांनी काय करावे?
1) शेतकऱ्यांनी स्थानिक हवामान विभागाचा अंदाज नियमित पाहावा. पहिल्याच पावसावर घाईने पेरणी न करता पुरेसा पाऊस झाल्यानंतरच पेरणी करणे सुरक्षित ठरते.
2) अल्प पावसाच्या शक्यतेमुळे कमी कालावधीत येणाऱ्या पिकांच्या वाणांना प्राधान्य द्यावे. कृषी विद्यापीठांनी शिफारस केलेल्या दुष्काळ प्रतिकारक बियाण्यांचा वापर फायदेशीर ठरू शकतो.
3) एकाच पिकावर अवलंबून राहण्याऐवजी सोयाबीन-तूर, कापूस-तूर यांसारखी आंतरपीक पद्धती वापरल्यास जोखीम कमी होते. एका पिकाचे नुकसान झाले तरी दुसऱ्या पिकातून उत्पन्न मिळू शकते.
4) शेततळे, ठिबक सिंचन, तुषार सिंचन यांसारख्या पद्धतींचा वापर करून पाण्याची बचत करणे आवश्यक आहे. पावसाचे पाणी अडवून साठवणूक केल्यास पुढील काळात त्याचा फायदा होऊ शकतो.
5) अतिरिक्त खतांचा वापर टाळून माती परीक्षणानुसार खतांचा वापर करावा. सेंद्रिय खतांचा वापर वाढवल्यास जमिनीची पाणीधारण क्षमता वाढण्यास मदत होते.
6) अनियमित हवामानामुळे होणारे नुकसान टाळण्यासाठी पीकविमा काढणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. तसेच कृषी विभागाच्या विविध योजनांचा लाभ घेऊन आर्थिक जोखीम कमी करता येऊ शकते.
कृषी तज्ज्ञांच्या मते, हवामान बदल आता कायमस्वरूपी वास्तव बनत आहे. त्यामुळे पारंपरिक शेतीसोबत तंत्रज्ञानाचा वापर, हवामान आधारित शेती नियोजन आणि पाण्याचे व्यवस्थापन यावर भर देणे गरजेचे आहे. वेळेवर योग्य निर्णय घेतल्यास अलनिनोसारख्या परिस्थितीतही शेतकरी नुकसान कमी करू शकतात. अलनिनोचा परिणाम मान्सूनवर होण्याची शक्यता असली तरी योग्य नियोजन केल्यास खरीप हंगाम यशस्वी करता येऊ शकतो. शेतकऱ्यांनी हवामानाचा अंदाज, पीक निवड, पाणी व्यवस्थापन आणि आधुनिक शेती तंत्रांचा वापर यावर भर दिल्यास संभाव्य संकटाचा सामना अधिक प्रभावीपणे करता येईल.