करटोली लागवड ठरतेय फायदेशीर; जाणून घ्या संपूर्ण शेती तंत्रज्ञान | Kartoli Spine Gourd

किसानवाणी : महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये नैसर्गिकरीत्या आढळणारी करटोली (Kartoli Spine Gourd) ही पारंपरिक रानभाजी आता व्यावसायिक शेतीकडे वाटचाल करत आहे. औषधी गुणधर्म, पौष्टिक मूल्य आणि बाजारातील वाढती मागणी यामुळे करटोलीच्या लागवडीकडे शेतकऱ्यांचा कल वाढू लागला आहे. विशेषतः कोकण, दक्षिण महाराष्ट्र आणि गुजरातमध्ये करटोलीची नियोजनबद्ध पद्धतीने शेती केली जात असून, कमी खर्चात चांगले उत्पादन मिळत असल्यामुळे हे पीक शेतकऱ्यांसाठी फायदेशीर पर्याय ठरत आहे.

महाराष्ट्रात करटोलीला कारटोली, कंटोली, रानकारली, कर्कोटकी, काटवल आणि करटुली अशा विविध स्थानिक नावांनी ओळखले जाते. इंग्रजीमध्ये तिला Spine Gourd किंवा Wild Karela Fruit असे म्हणतात. तिचे शास्त्रीय नाव Momordica dioica असून ती Cucurbitaceae कुळातील वेलवर्गीय वनस्पती आहे. भारतासह पाकिस्तान, श्रीलंका, म्यानमार, चीन, जपान आणि बांगलादेशमध्येही ही वनस्पती आढळते.

करटोलीची वेल कंदापासून वाढणारी बहुवर्षायू वनस्पती आहे. जंगलात ती झुडपांचा आधार घेऊन वाढते. तिचे खोड नाजूक आणि लवचिक असते. पाने रुंद, हृदयाकृती किंवा अंडाकृती असून त्यांना ३ ते ५ खाचा असतात. पिवळ्या रंगाची आकर्षक नर आणि मादी फुले स्वतंत्र वेलींवर येतात. त्यामुळे लागवडीदरम्यान नर आणि मादी वेलींचे योग्य प्रमाण राखणे आवश्यक असते. करटोलीची फळे साधारण ५ ते ७ सेंटीमीटर लांब असून बाहेरील भागावर मऊ काटे असतात. अपरिपक्व अवस्थेतील फळांची भाजी केली जाते, तर पूर्ण पिकल्यावर फळातील गर लाल रंगाचा होतो.

लागवडीसाठी योग्य हवामान आणि जमीन

करटोलीच्या लागवडीसाठी उष्ण व दमट हवामान सर्वाधिक अनुकूल मानले जाते. २८ ते ३७ अंश सेल्सिअस तापमानामध्ये या पिकाची वाढ आणि उत्पादन चांगले मिळते. चांगला निचरा होणारी हलकी ते मध्यम वालुकामय जमीन या पिकासाठी योग्य ठरते. पाण्याचा साठा होणाऱ्या जमिनीत लागवड टाळावी.

मे ते जुलै हा करटोली लागवडीसाठी योग्य कालावधी मानला जातो. लागवडीपूर्वी जमीन चांगली नांगरून भुसभुशीत करावी. ३० × ३० × ३० सेंटीमीटर आकाराचे खड्डे तयार करून त्यामध्ये प्रत्येकी १ ते १.५ किलो शेणखत आणि शिफारशीनुसार कीडनाशक भुकटी मिसळावी. प्रत्येक खड्ड्यात एक कंद लावला जातो. दोन ओळींमध्ये २ मीटर आणि दोन झाडांमध्ये १ मीटर अंतर ठेवण्याची शिफारस करण्यात आली आहे. प्रति हेक्टर सुमारे ५ हजार कंद किंवा टिश्यू कल्चर रोपांची आवश्यकता असते.

टिश्यू कल्चरमुळे उत्पादनात वाढ

अलीकडच्या काळात करटोलीची टिश्यू कल्चर रोपे उपलब्ध होऊ लागली आहेत. ही रोपे रोगमुक्त, एकसमान वाढणारी आणि गुणवत्तापूर्ण असल्यामुळे लागवड अधिक यशस्वी ठरते. योग्य व्यवस्थापन केल्यास या तंत्रज्ञानाच्या मदतीने वर्षभर उत्पादन घेणे शक्य असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.

खत आणि पाणी व्यवस्थापन

प्रति हेक्टर १० ते १२ टन शेणखतासोबत १२० किलो नत्र, ८० किलो स्फुरद आणि ८० किलो पालाश देण्याची शिफारस करण्यात आली आहे. नत्र दोन हप्त्यांमध्ये द्यावे. लागवडीवेळी प्रत्येक खड्ड्यात युरिया, सिंगल सुपर फॉस्फेट आणि म्युरेट ऑफ पोटॅश यांचे संतुलित प्रमाण वापरल्यास सुरुवातीची वाढ चांगली होते.

हे पीक प्रामुख्याने पावसाळ्यात घेतले जात असल्याने सुरुवातीला सिंचनाची गरज कमी असते. मात्र फुलोऱ्याच्या काळात पाऊस नसल्यास पाणी द्यावे. ऑक्टोबर महिन्यानंतर ६ ते ८ दिवसांच्या अंतराने ४ ते ५ पाण्याच्या पाळ्या देणे उत्पादनासाठी उपयुक्त ठरते.

मांडव पद्धत फायदेशीर

करटोलीच्या वेली ३ ते ४ मीटरपर्यंत वाढतात. त्यामुळे ६ ते ६.५ फूट उंचीचा मजबूत मांडव तयार करून वेली त्यावर चढविल्यास सूर्यप्रकाश चांगला मिळतो, फळधारणा वाढते आणि काढणीही सुलभ होते. वेळोवेळी तण नियंत्रण आणि मातीची भर देणेही आवश्यक आहे.

कीड व रोग नियंत्रण

या पिकामध्ये पांढरी माशी, फळमाशी, नागअळी आणि मेक्सिकन बीन भुंगा या प्रमुख किडींचा प्रादुर्भाव होऊ शकतो. तसेच भुरी, अँथ्रॅक्नोज, पानांवरील ठिपके आणि विषाणूजन्य रोगांचा धोका असतो. सूत्रकृमी नियंत्रणासाठी मशागतीवेळी शिफारशीनुसार उपाययोजना करणे आणि झेंडूसारखी आंतरपिके घेणे फायदेशीर ठरते.

उत्पादन क्षमता

कंदांपासून लागवड केल्यास साधारण ४० ते ५० दिवसांत फळधारणा सुरू होते. बियांपासून लागवड केल्यास पहिल्या वर्षी उत्पादन कमी मिळते; मात्र दुसऱ्या वर्षापासून उत्पादन वाढते. फळधारणेनंतर ८ ते १२ दिवसांनी फळांची काढणी करावी. एका वेलीपासून साधारण २०० ते २५० फळे मिळू शकतात. योग्य व्यवस्थापन केल्यास प्रति हेक्टर १३० ते १५० क्विंटल उत्पादन मिळते. ऑगस्ट ते ऑक्टोबर हा मुख्य उत्पादन हंगाम मानला जातो.

करटोलीचे पोषणमूल्य

करटोलीमध्ये प्रथिने, तंतू, कॅल्शियम, फॉस्फरस, लोह आणि विविध जीवनसत्त्वे मुबलक प्रमाणात आढळतात. त्यामुळे ही भाजी पौष्टिक तसेच औषधी गुणधर्मांनी समृद्ध मानली जाते.

औषधी गुणधर्म, कमी उत्पादन खर्च, वाढती बाजारपेठ आणि चांगले उत्पादन या सर्व बाबींचा विचार करता करटोली हे पारंपरिक रानभाजीचे पीक आता व्यावसायिक शेतीसाठीही एक आशादायी पर्याय म्हणून पुढे येत आहे.