किसानवाणी : ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीनंतर दुग्ध व्यवसाय हा शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नाचा सर्वात महत्त्वाचा आधार मानला जातो. महाराष्ट्रातील लाखो लहान आणि मध्यम शेतकरी दररोज दूध विक्रीतून (Dairy Farming Milk Production) आपल्या कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करतात. मात्र, गेल्या काही वर्षांत पशुखाद्य, चारा, औषधे, वीज, मजुरी आणि वाहतूक खर्चात सातत्याने वाढ होत असताना दूध उत्पादकांना मिळणारा दर त्याच प्रमाणात वाढलेला दिसत नाही. या परिस्थितीमागे अनेक कारणे असली तरी दुधातील भेसळ हा अत्यंत गंभीर आणि दुर्लक्षित मुद्दा असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
दूध हे संपूर्ण आहार म्हणून ओळखले जाते. त्यामुळे त्याची शुद्धता ही केवळ ग्राहकांच्या आरोग्याशीच नव्हे, तर दूध उत्पादकांच्या आर्थिक हिताशीही थेट संबंधित आहे. मात्र, काही ठिकाणी अधिक नफा मिळविण्याच्या उद्देशाने दुधात पाणी, स्टार्च, युरिया, डिटर्जंट, साखर तसेच विविध कृत्रिम रसायनांची भेसळ केली जाते. काही प्रकरणांमध्ये कृत्रिम दूध तयार करूनही बाजारात विक्री केली जाते. यामुळे ग्राहकांची फसवणूक होते, तसेच प्रामाणिकपणे शुद्ध दूध उत्पादन करणाऱ्या शेतकऱ्यांनाही मोठे आर्थिक नुकसान सहन करावे लागते.
भेसळीचा सर्वात मोठा परिणाम बाजारातील किंमत व्यवस्थेवर होतो. शुद्ध दूध उत्पादनासाठी शेतकऱ्याला पशुखाद्य, हिरवा व सुका चारा, औषधे, जनावरांची देखभाल आणि मजुरीवर मोठा खर्च करावा लागतो. दुसरीकडे भेसळ करणारे कमी खर्चात दुधाचे प्रमाण वाढवून बाजारात विक्री करतात. परिणामी शुद्ध दूध आणि भेसळयुक्त दूध यांच्यातील किमतीतील फरक कमी होतो आणि गुणवत्तापूर्ण दूध उत्पादकांना त्यांच्या मेहनतीचा योग्य मोबदला मिळत नाही.
जर दुधातील भेसळ प्रभावीपणे रोखण्यात यश आले, तर बाजारात केवळ दर्जेदार दूध उपलब्ध राहील. अशा परिस्थितीत शुद्ध दूध उत्पादकांना स्पर्धात्मक फायदा मिळेल. ग्राहकांचा विश्वास वाढेल, शुद्ध दुधाची मागणी वाढेल आणि गुणवत्तेनुसार अधिक चांगला दर मिळण्याची शक्यता निर्माण होईल. त्यामुळे दुग्ध व्यवसाय अधिक शाश्वत आणि फायदेशीर ठरू शकतो.
सध्या ग्राहकांच्या मनात दुधाच्या गुणवत्तेबाबत संशय निर्माण झालेला आहे. वारंवार समोर येणाऱ्या भेसळीच्या घटनांमुळे संपूर्ण दुग्ध व्यवसायाच्या प्रतिमेवर परिणाम होत आहे. शासन, दूध संघ आणि अन्न सुरक्षा यंत्रणा यांनी संयुक्तपणे कठोर उपाययोजना केल्यास हा विश्वास पुन्हा निर्माण होऊ शकतो. नियमित नमुना तपासणी, आधुनिक प्रयोगशाळांची उपलब्धता आणि दोषींवर त्वरित कारवाई यामुळे भेसळ रोखण्यास मोठी मदत होईल.
याशिवाय आधुनिक तंत्रज्ञानाचाही मोठा उपयोग होऊ शकतो. दूध संकलन केंद्रांवर आधुनिक दूध तपासणी यंत्रणा, डिजिटल ट्रॅकिंग प्रणाली आणि गुणवत्ता आधारित देयक पद्धती लागू केल्यास फॅट, एसएनएफ आणि शुद्धतेनुसार दर निश्चित करता येतील. त्यामुळे चांगल्या गुणवत्तेचे दूध उत्पादन करणाऱ्या शेतकऱ्यांना थेट आर्थिक लाभ मिळेल.
मात्र, केवळ भेसळ रोखून सर्व समस्या सुटणार नाहीत. दूध उत्पादनाचा वाढता खर्च कमी करणेही तितकेच आवश्यक आहे. उत्पादन खर्चातील सर्वात मोठा वाटा पशुखाद्यावर खर्च होतो. संतुलित आहार व्यवस्थापन, स्वतःच्या शेतात हिरवा चारा उत्पादन, सायलेज निर्मिती, ठिबक सिंचनाद्वारे चारा लागवड आणि उत्पादनक्षम जनावरांची निवड यामुळे खर्चात मोठी बचत होऊ शकते.
जनावरांचे नियमित लसीकरण, जंतनाशक उपचार, स्वच्छ व हवेशीर गोठा, योग्य प्रजनन व्यवस्थापन आणि प्रत्येक जनावराच्या दूध उत्पादनाच्या नोंदी ठेवणे यामुळेही व्यवसाय अधिक कार्यक्षम बनतो. मोबाइल ॲप्स, डिजिटल नोंदी आणि स्वयंचलित दुग्ध काढणी यंत्रणेसारख्या आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर केल्यास वेळ आणि खर्च दोन्ही कमी होतात.
तसेच शेतकरी सामूहिक पद्धतीने पशुखाद्य, औषधे आणि खनिज मिश्रणे खरेदी केल्यास खर्च कमी करता येतो. शेणापासून सेंद्रिय खत, बायोगॅस निर्मिती आणि गोमूत्रावर आधारित उत्पादने तयार करून अतिरिक्त उत्पन्नाचे स्रोतही निर्माण करता येतात.
| उत्पादन खर्च कमी करण्यासाठी महत्त्वाच्या उपाययोजना | अपेक्षित फायदा |
|---|---|
| संतुलित पशुखाद्य व्यवस्थापन | खाद्य खर्चात बचत, दूध उत्पादनात वाढ |
| स्वतःच्या शेतात चारा उत्पादन | बाजारातून चारा खरेदीवरील खर्च कमी |
| नियमित लसीकरण व आरोग्य व्यवस्थापन | रोगांचे प्रमाण कमी, वैद्यकीय खर्चात बचत |
| स्वच्छ व हवेशीर गोठा | जनावरांचे आरोग्य सुधारते, उत्पादन वाढते |
| गुणवत्ता आधारित दूध संकलन | शुद्ध दुधाला अधिक दर मिळण्याची संधी |
| डिजिटल नोंदी व आधुनिक तंत्रज्ञान | व्यवस्थापन सुधारते, नफा वाढतो |
| सामूहिक खरेदी | पशुखाद्य व औषधांच्या खर्चात बचत |
एकंदरीत पाहता, दुधातील भेसळ रोखणे हे केवळ ग्राहकांच्या आरोग्यासाठीच नव्हे तर दूध उत्पादकांच्या आर्थिक हितासाठीही अत्यंत आवश्यक आहे. त्याचबरोबर उत्पादन खर्च कमी करण्यासाठी आधुनिक व्यवस्थापन, तंत्रज्ञानाचा वापर आणि शासकीय सहाय्य यांची जोड दिल्यास महाराष्ट्रातील दुग्ध व्यवसाय अधिक सक्षम, स्पर्धात्मक आणि शाश्वत बनू शकतो.