किसानवाणी : राज्यात सध्या अनेक भागांमध्ये पावसाने हजेरी लावली असून काही ठिकाणी मुसळधार तर काही ठिकाणी हलक्या स्वरूपाचा पाऊस होत आहे. मात्र यंदा एल निनोच्या प्रभावामुळे सरासरीपेक्षा (Soil Moisture Conservation) कमी पावसाची शक्यता हवामान तज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे. त्यामुळे सध्या पडणाऱ्या पावसानंतर दीर्घ खंड पडण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. अशा परिस्थितीत शेतकऱ्यांनी उपलब्ध पावसाच्या प्रत्येक थेंबाचा योग्य वापर करून तो जास्तीत जास्त प्रमाणात जमिनीत मुरवणे आवश्यक ठरते. यासाठी मृत सरी, बंदिस्त सरी आणि उभ्या पिकात सरी काढणे या पद्धती अत्यंत उपयुक्त असल्याचे कृषी तज्ज्ञांनी सांगितले आहे.
ज्या शेतांमध्ये अद्याप खरीप पिकांची पेरणी झालेली नाही, त्या शेतांमध्ये जमिनीच्या उताराच्या विरुद्ध दिशेने आडव्या सऱ्या काढण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे. या सऱ्या साधारणपणे ५ ते १० मीटर अंतरावर, ४५ ते ६० सेंटीमीटर रुंद आणि सुमारे ३० सेंटीमीटर खोल त्रिकोणी आकारात बळीराम नांगर किंवा कोळप्याच्या सहाय्याने तयार कराव्यात. या सऱ्यांना ०.२ ते ०.४ टक्के इतकाच सौम्य उतार दिल्यास अतिवृष्टीच्या वेळी अतिरिक्त पाण्याचा योग्य निचरा होण्यास मदत होते. दोन सऱ्यांमधील क्षेत्रात पडणारे पावसाचे पाणी या सऱ्यांमध्ये साचते आणि हळूहळू जमिनीत मुरते. त्यामुळे जमिनीत दीर्घकाळ ओलावा टिकून राहतो आणि पिकांना आवश्यक आर्द्रता उपलब्ध होत असल्याने उत्पादन वाढण्यास मदत होते.
शेतामध्ये पाणी जिरवण्यासाठी बंदिस्त सरी ही पद्धतही अत्यंत प्रभावी मानली जाते. हलक्या ते मध्यम उताराच्या जमिनीवर बैलांच्या नांगराने किंवा कोळप्याच्या सहाय्याने सऱ्या तयार केल्या जातात. विशेषतः जास्त अंतरावर लागवड केलेल्या पिकांसाठी ही पद्धत अधिक फायदेशीर ठरते. पेरणी झाल्यानंतर आंतरमशागतीची कामे पूर्ण झाल्यावर या सऱ्या काढल्या जातात. मात्र या सऱ्या सलग ठेवण्याऐवजी प्रत्येक १० मीटर अंतरावर आडवे वरंबे तयार केले जातात. त्यामुळे सऱ्यांमध्ये जमा झालेले पाणी उताराकडे वाहून न जाता त्याच ठिकाणी अडते आणि जमिनीत मुरते. कापूस, तूर आणि ज्वारीसारख्या पिकांसाठी ही पद्धत विशेष उपयुक्त असल्याचे कृषी तज्ज्ञांचे मत आहे. इतर पद्धतींच्या तुलनेत या पद्धतीने अधिक प्रमाणात पावसाचे पाणी जमिनीत मुरवता येते.
खरीप पिकांची पेरणी झाल्यानंतर ३० ते ४० दिवसांनी आंतरमशागतीची कामे पूर्ण झाल्यावर उभ्या पिकातही सऱ्या काढता येतात. दोन, चार किंवा सहा ओळींनंतर कोळप्याने किंवा बळीराम नांगराने सऱ्या तयार कराव्यात. या सऱ्यांमध्ये दोन सऱ्यांदरम्यान पडणारे पावसाचे पाणी साचते आणि हळूहळू जमिनीत झिरपते. या पद्धतीचा अधिक फायदा मिळण्यासाठी पिकांची पेरणी जमिनीच्या उताराला आडवी करणे आवश्यक आहे. कापूस आणि तूर या पिकांमध्ये दोन ओळींनंतर, तर ज्वारी, बाजरी आणि सोयाबीनसारख्या कमी अंतरावरील पिकांमध्ये चार ते सहा ओळींनंतर सऱ्या काढण्याची शिफारस करण्यात आली आहे. मात्र सऱ्या तयार करताना नांगर जास्त खोल जाऊ नये, अन्यथा पिकांच्या मुळांवर किंवा खोडांवर माती पडून नुकसान होण्याची शक्यता असते.
विविध सरी पद्धती आणि त्यांचा उपयोग : Soil Moisture Conservation
| पद्धत | कधी करावी | प्रमुख फायदा | उपयुक्त पिके |
|---|---|---|---|
| मृत सरी | पेरणीपूर्वी | पावसाचे पाणी साठवून जमिनीत मुरवणे | सर्व खरीप पिके |
| बंदिस्त सरी | आंतरमशागतीनंतर | पाणी वाहून न जाता जमिनीत मुरते | कापूस, तूर, ज्वारी |
| उभ्या पिकात सरी | पेरणीनंतर ३० ते ४० दिवसांनी | दीर्घकाळ ओलावा टिकवणे | कापूस, तूर, ज्वारी, बाजरी, सोयाबीन |
परभणी येथील कोरडवाहू शेती संशोधन केंद्राचे तज्ज्ञ डॉ. मधुकर मोरे यांच्या मते, यंदाच्या संभाव्य कमी पावसाच्या पार्श्वभूमीवर शेतात पडणाऱ्या प्रत्येक थेंबाचा योग्य वापर करणे अत्यंत गरजेचे आहे. मृत सरी, बंदिस्त सरी आणि उभ्या पिकात सरी काढण्यासारख्या साध्या पण प्रभावी उपाययोजना केल्यास जमिनीत ओलावा अधिक काळ टिकून राहतो. त्यामुळे पिकांना पावसातील खंडाच्या काळातही आवश्यक आर्द्रता मिळते, उत्पादनात वाढ होते आणि पाण्याच्या कमतरतेमुळे होणारे नुकसान मोठ्या प्रमाणात कमी करता येते.