Value addition in agriculture: कृषि क्षेत्रात “व्हॅल्यू एडिशन” हा शब्द गेल्या काही वर्षांत मोठ्या प्रमाणावर वापरला जाऊ लागला आहे. मात्र, दुर्दैवाने या संकल्पनेबद्दल एक मोठा गैरसमज पसरलेला आहे, तो म्हणजे व्हॅल्यू एडिशन म्हणजे फक्त प्रक्रिया उद्योग. म्हणजेच, कच्च्या उत्पादनापासून काहीतरी नवीन तयार करणे, जसे की टोमॅटो पासून सॉस, दुधापासून पनीर किंवा फळांपासून जॅम तयार करणे, एवढ्यापुरताच या संकल्पनेचा विचार केला जातो. परंतु वास्तव यापेक्षा खूप व्यापक आहे.
व्हॅल्यू एडिशन म्हणजे केवळ प्रक्रिया नव्हे, तर उत्पादनाच्या संपूर्ण प्रवासात, शेतातून ग्राहकाच्या हातापर्यंत मूल्य वाढवण्याची प्रत्येक संधी. ही प्रक्रिया एका टप्प्यावर मर्यादित नसून संपूर्ण मूल्यसाखळीमध्ये पसरलेली असते. याच मूल्यसाखळीचा नीट अभ्यास केला, तर शेतकऱ्याला उत्पन्न वाढवण्याच्या असंख्य संधी दिसू शकतात.
मूल्यसाखळी म्हणजे उत्पादनाच्या निर्मितीपासून ते अंतिम विक्रीपर्यंतचा प्रवास. यात बियाणे आणि इनपुटपासून सुरुवात होते, त्यानंतर शेती प्रक्रिया, काढणी, साठवण, वाहतूक, प्रक्रिया, पॅकेजिंग, ब्रँडिंग आणि शेवटी ग्राहकापर्यंत पोहोचणे या सर्व टप्प्यांचा समावेश होतो. या प्रत्येक टप्प्यावर मूल्य वाढवण्याची क्षमता असते. पण बहुतांश वेळा शेतकरी फक्त उत्पादनावर लक्ष केंद्रित करतो आणि इतर टप्प्यांमधील संधी दुर्लक्षित राहतात.
उदाहरणार्थ, एखादा शेतकरी टोमॅटो पिकवतो. जर तो सर्व टोमॅटो एकाच दराने बाजारात विकतो, तर त्याला सामान्य दर मिळतो. पण जर त्याने त्या टोमॅटोचे आकार, गुणवत्ता आणि रंगानुसार वर्गीकरण केले, तर त्याच उत्पादनाला वेगवेगळ्या दराने विक्री करता येते. उत्तम दर्जाच्या टोमॅटोला जास्त भाव मिळतो, तर कमी दर्जाच्या टोमॅटोचा वेगळा उपयोग करता येतो. ही साधी कृतीही व्हॅल्यू एडिशनचाच एक भाग आहे, जरी त्यात कोणतीही प्रक्रिया केली नसली तरी.
त्याचप्रमाणे पॅकेजिंग आणि ब्रँडिंग यांचा विचार केला, तर त्यातूनही मोठ्या प्रमाणात मूल्य वाढू शकते. साध्या पिशवीत विकला जाणारा माल आणि व्यवस्थित पॅकिंग करून, लेबल लावून विकला जाणारा माल यामध्ये ग्राहकाच्या दृष्टीने मोठा फरक असतो. ग्राहकाला विश्वासार्हता, स्वच्छता आणि गुणवत्ता यांची खात्री हवी असते. त्यामुळे तो ब्रँडेड उत्पादनासाठी अधिक किंमत द्यायलाही तयार असतो. “कोल्हापुरी गूळ” किंवा “नाशिक द्राक्ष” यांसारखी उदाहरणे हे स्पष्ट करतात की स्थानिक ओळख आणि ब्रँडिंगमुळे उत्पादनाची किंमत कशी वाढू शकते.
साठवण व्यवस्थापन हा देखील व्हॅल्यू एडिशनचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. अनेक वेळा शेतकरी हंगामातच माल विकतो, कारण त्याच्याकडे साठवणुकीची सुविधा नसते. त्यामुळे बाजारात पुरवठा जास्त असताना भाव कमी मिळतो. पण जर योग्य साठवण सुविधा उपलब्ध असतील, तर तोच माल काही महिन्यांनी जास्त दराने विकता येतो. म्हणजेच, कोणतीही प्रक्रिया न करता फक्त योग्य वेळ निवडून विक्री केली, तरीही मूल्य वाढते.
थेट विक्री हा आणखी एक प्रभावी मार्ग आहे. पारंपरिक बाजारपेठेत शेतकरी आणि ग्राहक यांच्यामध्ये अनेक मध्यस्थ असतात. प्रत्येक मध्यस्थ त्याचा नफा घेतो आणि शेवटी शेतकऱ्याला कमी हिस्सा मिळतो. पण जर शेतकरी थेट ग्राहकांपर्यंत पोहोचला, जसे की शेतकरी बाजार, घरपोच सेवा किंवा ग्राहक गट, तर त्याला जास्त दर मिळतो आणि ग्राहकालाही ताजं उत्पादन योग्य किमतीत मिळतं. हा बदल केवळ विक्रीच्या पद्धतीत असला, तरी त्यातून मोठ्या प्रमाणात व्हॅल्यू एडिशन घडतं.
आजच्या डिजिटल युगात तंत्रज्ञानाचा वापर करूनही मूल्य वाढवता येते. सोशल मीडिया, व्हॉट्सअॅप ग्रुप, ऑनलाइन प्लॅटफॉर्म यांचा वापर करून शेतकरी थेट ग्राहकांशी संपर्क साधू शकतो. यामुळे बाजारपेठेचा विस्तार होतो, ग्राहकांशी विश्वासाचे नाते तयार होते आणि उत्पादनाला स्थिर मागणी मिळते. ही देखील व्हॅल्यू एडिशनची आधुनिक पद्धत आहे.
प्रक्रिया उद्योगाचा यात नक्कीच महत्त्वाचा वाटा आहे, परंतु तो संपूर्ण चित्र नाही. प्रक्रिया केल्यामुळे उत्पादनाचे स्वरूप बदलते आणि त्यातून नवीन बाजारपेठा निर्माण होतात. मात्र, जर शेतकरी फक्त प्रक्रिया उद्योगावर लक्ष केंद्रित करतो, तर तो इतर अनेक सोप्या आणि कमी खर्चिक संधी गमावतो. प्रत्यक्षात, व्हॅल्यू एडिशन ही एक टप्प्याटप्प्याने वाढणारी प्रक्रिया आहे, जिथे लहान बदलांमधून मोठा आर्थिक फायदा मिळू शकतो.
भारतातील परिस्थिती पाहिली, तर अजूनही मोठ्या प्रमाणात कृषी उत्पादन काढणीनंतर वाया जाते. साठवण, लॉजिस्टिक्स आणि बाजार व्यवस्थेतील कमतरतेमुळे शेतकऱ्याला त्याच्या उत्पादनाचा योग्य मोबदला मिळत नाही. अंतिम ग्राहक जेवढी किंमत देतो, त्यातील केवळ एक छोटा हिस्सा शेतकऱ्याच्या हातात येतो. याचा अर्थ असा की मूल्यसाखळीतील इतर टप्प्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणात मूल्य वाढवले जाते आणि त्याचा फायदा इतर घटकांना मिळतो.
म्हणूनच, आज गरज आहे ती शेतकऱ्याने स्वतःला फक्त उत्पादक म्हणून न पाहता, मूल्यसाखळीतील सक्रिय भागीदार म्हणून पाहण्याची. उत्पादनाबरोबरच साठवण, पॅकेजिंग, ब्रँडिंग, मार्केटिंग आणि ग्राहकांशी थेट संबंध या गोष्टींवर लक्ष दिल्यास, शेती अधिक फायदेशीर होऊ शकते.
शेवटी, “व्हॅल्यू एडिशन म्हणजे प्रक्रिया उद्योग” हा विचार अपूर्ण आहे. खऱ्या अर्थाने व्हॅल्यू एडिशन म्हणजे उत्पादनाच्या प्रत्येक टप्प्यावर मूल्य वाढवण्याची कला आणि रणनीती. आणि ही रणनीती समजून घेतली, तरच शेतकरी आर्थिकदृष्ट्या सक्षम होऊ शकतो.