किसानवाणी : शेवगा (Moringa) हे कमी खर्चात, कमी पाण्यात आणि विविध हवामानात यशस्वीपणे घेता येणारे एक महत्त्वाचे नगदी पीक आहे. शेवग्याला “चमत्कारी वृक्ष” असेही म्हटले जाते, कारण या झाडाचा प्रत्येक भाग विविध प्रकारे उपयोगी पडतो. शेंगा, पाने, फुले आणि बिया यांना बाजारात चांगली मागणी असल्यामुळे शेवगा (Moringa Farming) लागवड शेतकऱ्यांसाठी फायदेशीर ठरत आहे. महाराष्ट्रासह देशातील अनेक राज्यांमध्ये शेवग्याची व्यावसायिक लागवड मोठ्या प्रमाणावर केली जाते.
शेवगा लागवडीसाठी चांगला निचरा होणारी मध्यम ते हलकी जमीन योग्य मानली जाते. जमिनीचा सामू (pH) 6.0 ते 7.5 दरम्यान असल्यास पीक चांगले वाढते. शेवगा उष्ण आणि कोरड्या हवामानात उत्तम वाढतो. पावसाळ्याच्या सुरुवातीला किंवा सिंचनाची सुविधा असल्यास वर्षभर लागवड करता येते.
लागवडीपूर्वी जमीन चांगली नांगरून तयार करावी. साधारणपणे 2.5 मीटर × 2.5 मीटर किंवा 3 मीटर × 3 मीटर अंतरावर खड्डे घेऊन त्यामध्ये कुजलेले शेणखत मिसळावे. सुधारित वाणांची निवड केल्यास उत्पादनात वाढ होते.
शेवग्याचे प्रमुख सुधारित वाण : Moringa Farming
| वाण | वैशिष्ट्य |
|---|---|
| PKM-1 | लांब शेंगा आणि भरघोस उत्पादन |
| PKM-2 | जास्त उत्पादनक्षम व रोगप्रतिकारक |
| कोयंबतूर-2 | व्यावसायिक लागवडीसाठी लोकप्रिय |
| भगवा | चांगली गुणवत्ता व बाजारपेठेत मागणी |
लागवडीनंतर सुरुवातीच्या काळात नियमित पाणी देणे आवश्यक असते. एकदा झाडांची वाढ चांगली झाल्यानंतर कमी पाण्यातही पीक टिकून राहते. ठिबक सिंचनाचा वापर केल्यास पाण्याची बचत होऊन उत्पादनात वाढ होते.
शेवगा पिकासाठी सेंद्रिय तसेच रासायनिक खतांचा संतुलित वापर करणे आवश्यक आहे. जमिनीच्या तपासणीनुसार खत व्यवस्थापन केल्यास झाडांची वाढ चांगली होते आणि शेंगांचे उत्पादन वाढते. वेळोवेळी छाटणी केल्याने नवीन फुटवे तयार होतात आणि अधिक फुलोरा येतो.
शेवगा पिकावर अळी, मावा, फुलकिडे यांसारख्या किडींचा प्रादुर्भाव होऊ शकतो. तसेच काही वेळा बुरशीजन्य रोगही दिसून येतात. त्यामुळे नियमित निरीक्षण करून योग्य व्यवस्थापन करणे आवश्यक असते. एकात्मिक कीड व रोग व्यवस्थापनाचा अवलंब केल्यास नुकसान कमी करता येते.
योग्य व्यवस्थापन केल्यास लागवडीनंतर साधारण 6 ते 8 महिन्यांत उत्पादन सुरू होते. व्यावसायिक शेवगा लागवडीत प्रति एकर अनेक टन शेंगांचे उत्पादन मिळू शकते. स्थानिक तसेच निर्यात बाजारपेठेत शेवग्याच्या शेंगांना आणि पानांना चांगली मागणी असल्यामुळे शेतकऱ्यांना आकर्षक दर मिळू शकतो.
आजच्या बदलत्या शेती पद्धतीमध्ये कमी खर्च, कमी पाणी आणि जास्त बाजारमूल्य या वैशिष्ट्यांमुळे शेवगा हे पीक शेतकऱ्यांसाठी एक चांगला पर्याय ठरत आहे. योग्य नियोजन, सुधारित वाणांची निवड आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर केल्यास शेवगा लागवडीतून चांगले आर्थिक उत्पन्न मिळवता येऊ शकते.