किसानवाणी : देशात शास्त्रीय पद्धतीने गोदाम व्यवस्था विकसित (Warehouse Development and Regulatory Authority) करून शेतकऱ्यांना अधिक चांगल्या बाजारव्यवस्थेशी जोडणे, कृषी मालाच्या साठवणुकीला चालना देणे तसेच ग्रामीण भागात कर्जाची उपलब्धता वाढविणे या उद्देशाने केंद्र शासनाने विविध धोरणे राबविली आहेत. शेतकरी ते ग्राहक ही संकल्पना प्रत्यक्षात आणण्यासाठी अनेक योजना व प्रकल्प सुरू करण्यात आले असले, तरी कृषी मूल्य साखळीतील मध्यस्थांची संख्या कमी करण्यात अपेक्षित यश अद्याप मिळालेले नाही. याच पार्श्वभूमीवर समुदाय आधारित संस्थांना कृषी मूल्य साखळ्यांमध्ये प्रवेश मिळावा यासाठी विविध योजना व प्रकल्पांची अंमलबजावणी सुरू आहे.
जागतिक बँकेच्या अर्थसाहाय्याने राबविण्यात येणारे स्मार्ट प्रकल्प, पोकरा प्रकल्प आणि इतर योजनांद्वारे शेतकरी उत्पादक कंपन्या व सहकारी संस्थांच्या माध्यमातून एक हजार टनांपेक्षा अधिक क्षमतेची आधुनिक गोदामे उभारली जात आहेत. अशा संस्थांसाठी गोदाम व्यवसाय आणि त्यासोबत निगोशिएबल वेअरहाउस रिसिट्स (NWR) प्रणालीचा वापर करून वखार पावती व्यवसाय सुरू करणे हा एक महत्त्वाचा व्यवसाय पर्याय मानला जात आहे.
देशातील गोदाम व्यवस्थेला अधिक पारदर्शक आणि शास्त्रीय स्वरूप देण्यासाठी वेअरहाउसिंग डेव्हलपमेंट अँड रेग्युलेटरी अथॉरिटी (WDRA) ने २०१० मध्ये निगोशिएबल वेअरहाउस रिसिट्स (NWR) प्रणाली सुरू केली. वेअरहाउसिंग (विकास आणि नियमन) कायदा, २००७ अंतर्गत निगोशिएबल वेअरहाउस रिसिट्स जारी करणाऱ्या किंवा गोदाम व्यवसाय चालविणाऱ्या कोणत्याही व्यक्ती किंवा संस्थेकडे संबंधित गोदामासाठी WDRA चे वैध नोंदणी प्रमाणपत्र असणे बंधनकारक करण्यात आले आहे.
ऑगस्ट २०१९ पासून WDRA नोंदणीकृत गोदामांनी ई-निगोशिएबल वेअरहाउस रिसिट्स (e-NWR) केवळ इलेक्ट्रॉनिक स्वरूपात देणे अनिवार्य करण्यात आले. मात्र विविध संस्थात्मक सुधारणा करूनही ई-एनडब्ल्यूआर प्रणालीचा वापर आणि गोदामांवर आधारित कृषी मालाची विक्री अपेक्षित प्रमाणात वाढलेली नसल्याचे दिसून येते.
भौतिक पायाभूत सुविधांचे निकष
WDRA कडून नोंदणी मिळविण्यासाठी गोदामाने निश्चित केलेले पायाभूत सुविधा निकष पूर्ण करणे आवश्यक आहे. गोदामाची रचना केंद्रीय वखार महामंडळ किंवा भारतीय अन्न महामंडळाच्या मानकांनुसार असणे अपेक्षित आहे. यामध्ये सुरक्षित साठवण व्यवस्था, वजनकाटा, प्रतवारी सुविधा, कृषी माल जतन करण्याची यंत्रणा तसेच आवश्यक सुरक्षा व्यवस्था असणे अनिवार्य आहे.
केंद्र व राज्य वखार महामंडळांची बहुतेक गोदामे या निकषांनुसार उभारण्यात आली असली, तरी अनेक नवीन गोदामांमध्ये कुंपण, संरक्षक भिंत, प्रवेशद्वार यांसारख्या मूलभूत सुविधांचा अभाव असल्याचे आढळून आले आहे. तसेच शेताजवळील अनेक खासगी गोदामांमध्ये किमान आवश्यक जमीन, कार्यालयीन इमारत, सुरक्षा व्यवस्था आणि इतर आवश्यक सुविधांची कमतरता असल्याने अशी गोदामे WDRA नोंदणीसाठी पात्र ठरत नाहीत.
नोंदणी शुल्क आणि सवलती
WDRA ने गोदामांची मालकी, क्षमता तसेच त्यामध्ये कृषी किंवा अकृषी माल साठविला जातो की नाही यानुसार नोंदणी शुल्क आणि निव्वळ मूल्याचे निकष निश्चित केले आहेत. मात्र शेतकरी उत्पादक संस्था (FPO), प्राथमिक कृषी सहकारी पतसंस्था (PACS) आणि स्वयंसहाय्यता गट (SHG) यांना विशेष सवलती देण्यात आल्या आहेत.
अशा संस्थांसाठी गोदामाची क्षमता कितीही असली तरी अर्ज शुल्क केवळ ५०० रुपये ठेवण्यात आले होते. तसेच निव्वळ मूल्याबाबत फक्त ते ऋणात्मक नसावे, हीच अट लागू करण्यात आली होती.
यानंतर WDRA ने नोंदणी प्रक्रियेत आणखी सुधारणा करत अर्जदारांना मान्यताप्राप्त संस्थेमार्फत अर्ज करण्याऐवजी थेट प्राधिकरणाकडे अर्ज सादर करण्याची सुविधा उपलब्ध करून दिली.
१४ ऑक्टोबर २०२२ रोजी प्रसिद्ध करण्यात आलेल्या सुधारित नियमांनुसार, केवळ कृषी माल साठविणाऱ्या गोदामांसाठी २५ ऑक्टोबर २०२२ पासून एका वर्षासाठी अर्ज शुल्क पूर्णपणे माफ करण्यात आले होते. मात्र अर्ज शुल्कात सवलत मिळाली असली, तरी विमा, सुरक्षा ठेव, देखभाल आणि साठवणूक खर्च यांसारखे इतर खर्च गोदाम चालकांना करावे लागतात.
विमा अनिवार्य : Warehouse Development and Regulatory Authority
WDRA नोंदणीसाठी किमान तीन प्रकारचे विमे घेणे आवश्यक आहे.
| विम्याचा प्रकार | उद्देश |
|---|---|
| साठा विमा | साठविलेल्या कृषी मालाचे संरक्षण |
| चोरी विमा | चोरीमुळे होणाऱ्या नुकसानीपासून संरक्षण |
| कर्मचारी प्रामाणिकता हमी विमा | कर्मचाऱ्यांच्या अपहार किंवा गैरव्यवहारापासून संरक्षण |
WDRA च्या प्रमाणित कार्यपद्धतीनुसार, गोदामात ठेवलेल्या प्रत्येक मालाचा आग, पूर, भूकंप, चोरी, फसवणूक, अपहार, दंगल, संप तसेच आवश्यक असल्यास दहशतवादी घटनांपासून विमा असणे बंधनकारक आहे. ठेवीदाराने स्वतंत्रपणे विमा घेतला असला तरी गोदाम चालकानेही पुरेसा विमा उतरविणे आवश्यक आहे.
इतर अडचणी
तपासणी संस्थांच्या मते, अनेक गोदामांमध्ये अग्निशमन यंत्रणा, कार्यालयीन सुविधा आणि इतर मूलभूत सुविधांचा अभाव ही देखील गंभीर समस्या आहे. तसेच WDRA नोंदणीकृत आणि नोंदणी नसलेल्या गोदामांच्या खर्चातही फरक दिसून येतो. विशेषतः तारण व्यवस्थापन शुल्काचा मुद्दा महत्त्वाचा असून, अनेक बँका WDRA नोंदणीकृत गोदामांमध्येही स्वतंत्र तारण व्यवस्थापक नियुक्त करण्याचा आग्रह धरतात. त्यामुळे गोदाम व्यवसायाचा एकूण खर्च वाढत असल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे.