किसानवाणी : भारतीय अर्थव्यवस्थेचा कणा म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या कृषी क्षेत्रामध्ये (Agriculture Education) गेल्या काही वर्षांत मोठ्या प्रमाणावर तांत्रिक आणि संरचनात्मक बदल होत आहेत. देशातील सुमारे ५५ टक्के लोकसंख्या आजही प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्षपणे शेती आणि कृषीपूरक व्यवसायांवर अवलंबून आहे. वाढती लोकसंख्या, हवामानातील बदल, अन्नधान्याची वाढती मागणी आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वाढता वापर यामुळे कृषी क्षेत्र अधिक विज्ञानाधिष्ठित आणि कौशल्याधारित बनत आहे. त्यामुळे कृषी शिक्षण हे केवळ शेतीपुरते मर्यादित न राहता रोजगार, संशोधन, उद्योजकता आणि तंत्रज्ञान विकासासाठी महत्त्वाचे करिअर क्षेत्र म्हणून उदयास आले आहे.
शाश्वत शेती, अचूक शेती (Precision Farming), स्मार्ट कृषी तंत्रज्ञान, अन्नप्रक्रिया, जैवतंत्रज्ञान आणि कृषी अभियांत्रिकी यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये कुशल मनुष्यबळाची मागणी सातत्याने वाढत आहे. त्यामुळे विद्यार्थ्यांनी कृषी शिक्षणाकडे केवळ पदवी म्हणून न पाहता भविष्यातील करिअरचा सक्षम पर्याय म्हणून विचार करण्याची गरज निर्माण झाली आहे.
दहावीनंतर कृषी पदविकेची संधी
इयत्ता दहावीनंतर विद्यार्थ्यांना दोन वर्षांचा कृषी पदविका (Agriculture Diploma) अभ्यासक्रम उपलब्ध आहे. महाराष्ट्रातील चारही कृषी विद्यापीठांच्या अंतर्गत चालणाऱ्या कृषी तंत्रनिकेतनांमध्ये हा अभ्यासक्रम शिकविला जातो. शेतीची मूलभूत माहिती, पीक व्यवस्थापन, आधुनिक कृषी तंत्रज्ञान, सिंचन, कीड व रोग व्यवस्थापन, खत व्यवस्थापन यांसारख्या विषयांचे प्रशिक्षण या अभ्यासक्रमात दिले जाते. शेती व्यवसायात लवकर प्रवेश करू इच्छिणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी हा अभ्यासक्रम उपयुक्त ठरतो.
बीएससी ॲग्रीसाठी प्रवेश प्रक्रिया
बारावीनंतर कृषी क्षेत्रात करिअर करू इच्छिणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी बीएससी ॲग्री हा चार वर्षांचा पदवी अभ्यासक्रम उपलब्ध आहे. हा अभ्यासक्रम आठ सत्रांमध्ये विभागलेला असून विद्यार्थ्यांना आधुनिक शेती, कृषी अर्थशास्त्र, वनस्पती संरक्षण, मृदा विज्ञान, कृषी अभियांत्रिकी, पीकशास्त्र, पशुपालन आणि कृषी व्यवसाय व्यवस्थापन यांसारख्या विषयांचा सखोल अभ्यास करता येतो.
बीएससी ॲग्रीमध्ये प्रवेशासाठी विद्यार्थ्यांनी विज्ञान शाखेतून (PCB, PCM किंवा PCMB) बारावी उत्तीर्ण असणे आवश्यक आहे. यासोबतच MHT-CET, JEE किंवा NEET या प्रवेश परीक्षांपैकी कोणतीही एक परीक्षा उत्तीर्ण करणे आवश्यक असते. महाराष्ट्र कृषी शिक्षण व संशोधन परिषद (MCAER), पुणे आणि सीईटी सेल, मुंबई यांच्या माध्यमातून प्रवेश प्रक्रिया राबविली जाते. गुणवत्तेनुसार विद्यार्थ्यांना राज्यातील चारही कृषी विद्यापीठे आणि संलग्न महाविद्यालयांमध्ये प्रवेश दिला जातो.
कृषी क्षेत्रातील विविध पदवी अभ्यासक्रम
बीएससी ॲग्री व्यतिरिक्त कृषी विद्यापीठांमध्ये विद्यार्थ्यांसाठी विविध अभ्यासक्रम उपलब्ध आहेत. त्यामध्ये बीएससी हॉर्टिकल्चर, बीएससी फॉरेस्ट्री, बी.टेक. फूड टेक्नॉलॉजी, कृषी अभियांत्रिकी, होम सायन्स आणि इतर कृषी शाखांचा समावेश होतो. विद्यार्थी आपल्या आवडीप्रमाणे आणि करिअरच्या उद्दिष्टानुसार या अभ्यासक्रमांची निवड करू शकतात.
एमएससी ॲग्री आणि पीएचडीची संधी
पदवी पूर्ण झाल्यानंतर विद्यार्थ्यांना एमएससी ॲग्री या पदव्युत्तर अभ्यासक्रमासाठी प्रवेश घेता येतो. यासाठी ICAR किंवा MCAER यांच्या माध्यमातून घेतल्या जाणाऱ्या प्रवेश परीक्षेत पात्र ठरणे आवश्यक असते. गुणवत्तेनुसार विद्यार्थ्यांना विविध विषयांमध्ये पदव्युत्तर शिक्षणाची संधी मिळते.
संशोधन क्षेत्रात करिअर करू इच्छिणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी एमएससीनंतर पीएचडी (आचार्य पदवी) हा सर्वोच्च शैक्षणिक पर्याय उपलब्ध आहे. ICAR किंवा MCAER यांच्या प्रवेश प्रक्रियेद्वारे विद्यार्थ्यांची निवड केली जाते. पीएचडी पूर्ण केल्यानंतर संशोधक, प्राध्यापक किंवा वैज्ञानिक म्हणून करिअर करता येते.
सरकारी क्षेत्रातील करिअरच्या संधी
कृषी पदवीधरांसाठी केंद्र आणि राज्य शासनाच्या विविध विभागांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर रोजगार उपलब्ध आहे. कृषी विभाग, कृषी विद्यापीठे, संशोधन संस्था, सहकारी संस्था, कृषी विस्तार यंत्रणा, बँका आणि विमा कंपन्यांमध्ये कृषी पदवीधारकांना प्राधान्य दिले जाते.
UPSC आणि MPSC मार्फत कृषी अधिकारी, कृषी विकास अधिकारी आणि इतर विविध पदांसाठी भरती केली जाते. तसेच भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR) अंतर्गत कार्यरत विविध राष्ट्रीय संशोधन संस्थांमध्ये वैज्ञानिक आणि संशोधन सहाय्यक म्हणून काम करण्याची संधी मिळते.
राष्ट्रीयीकृत बँकांमध्ये कृषी अधिकारी, प्रोबेशनरी अधिकारी आणि ग्रामीण विकासाशी संबंधित विविध पदांसाठी IBPS मार्फत भरती केली जाते. याशिवाय राष्ट्रीय केमिकल्स अँड फर्टिलायझर्स (RCF), IFFCO, National Seeds Corporation, National Fertilizers Limited अशा संस्थांमध्येही कृषी पदवीधरांसाठी रोजगाराच्या चांगल्या संधी उपलब्ध आहेत.
जिल्हा परिषदेमार्फत विस्तार अधिकारी (कृषी), विस्तार अधिकारी पंचायत, ग्रामसेवक, तलाठी, कृषी सहाय्यक आणि कृषी अधिकारी अशा विविध पदांवरही कृषी शिक्षण घेतलेल्या उमेदवारांना संधी मिळू शकते.
खासगी क्षेत्रातही मोठी मागणी
आज कृषी क्षेत्राशी संबंधित खासगी उद्योगांचा मोठ्या प्रमाणावर विस्तार होत आहे. बियाणे, खते, कीटकनाशके, जैविक उत्पादने, सूक्ष्म सिंचन, कृषी अवजारे, अन्नप्रक्रिया उद्योग, कृषी सल्ला सेवा, विमा, कृषी वित्त आणि अॅग्रीटेक कंपन्यांमध्ये कृषी पदवीधरांना प्राधान्याने नोकरी दिली जाते.
कृषी उद्योजकतेला मिळते प्रोत्साहन
कृषी शिक्षण घेतल्यानंतर केवळ नोकरीच नव्हे तर स्वतःचा व्यवसाय सुरू करण्याचीही मोठी संधी उपलब्ध आहे. कृषी सेवा केंद्र, रोपवाटिका, जैविक खत व जैविक कीटकनाशक निर्मिती, माती व पाणी परीक्षण प्रयोगशाळा, कृषी सल्ला सेवा, मशरूम उत्पादन, कुक्कुटपालन, फलोत्पादन, फुलशेती, दुग्धव्यवसाय आणि अन्नप्रक्रिया उद्योग यांसारखे व्यवसाय यशस्वीपणे उभारता येतात. शेतीमालावर प्रक्रिया करून मूल्यवर्धित उत्पादने तयार करण्याचाही मोठा वाव उपलब्ध आहे.
कौशल्य विकासावर विशेष भर
नवीन कृषी शिक्षण पद्धतीमध्ये विद्यार्थ्यांच्या प्रत्यक्ष कौशल्य विकासावर विशेष भर दिला जात आहे. पदवीच्या पहिल्याच वर्षापासून विद्यार्थ्यांना सेंद्रिय शेती, अन्नप्रक्रिया, जैविक निविष्ठा निर्मिती, मित्र कीटक संगोपन, मशरूम उत्पादन, काढणीनंतरचे तंत्रज्ञान, कुक्कुटपालन, पशुपालन, दुग्धव्यवसाय, फलोत्पादन, फुलशेती, कृषी कचरा व्यवस्थापन आणि प्रक्रिया उद्योग यांसारख्या कौशल्याधारित अभ्यासक्रमांचे प्रशिक्षण दिले जाते. त्यामुळे विद्यार्थ्यांना शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर नोकरीसोबतच स्वतःचा उद्योग सुरू करण्यासाठीही आवश्यक अनुभव आणि आत्मविश्वास मिळतो.
कृषी शिक्षणातील प्रमुख अभ्यासक्रम : Agriculture Education
| अभ्यासक्रम | कालावधी | पात्रता |
|---|---|---|
| कृषी पदविका | २ वर्षे | इयत्ता १० वी उत्तीर्ण |
| बीएससी ॲग्री | ४ वर्षे | बारावी विज्ञान + MHT-CET/JEE/NEET |
| एमएससी ॲग्री | २ वर्षे | बीएससी ॲग्री + ICAR/MCAER CET |
| पीएचडी (आचार्य पदवी) | संशोधनाधारित | एमएससी ॲग्री + ICAR/MCAER CET |