वृक्ष लागवड करताय? मग कोणता वृक्ष कुठे लावायचा हे आधी जाणून ‘घ्या’ | Choose Right Tree Plantation

किसानवाणी : राज्यात मोठ्या प्रमाणावर वृक्ष लागवड मोहिमा राबविल्या (Choose Right Tree Plantation) जात असताना, केवळ उपलब्ध रोपे किंवा एखादी वृक्षप्रजाती लोकप्रिय आहे म्हणून तिची सर्वत्र लागवड करणे योग्य नसल्याचे तज्ज्ञांनी स्पष्ट केले आहे. प्रत्येक वृक्षप्रजातीची स्वतःची पर्यावरणीय गरज असते. त्यामुळे “एकच वृक्ष संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी” हा दृष्टिकोन चुकीचा असून, योग्य ठिकाणासाठी योग्य वृक्षाची निवड हाच यशस्वी आणि शाश्वत वृक्ष लागवडीचा मूलमंत्र असल्याचे सांगितले जात आहे.

नवीन वृक्ष लागवड करताना योग्य आकाराचा खड्डा, दर्जेदार रोप, योग्य हंगामात लागवड आणि सुरुवातीच्या काळात नियमित निगा राखणे या गोष्टी महत्त्वाच्या असतात. मात्र, या सर्व बाबींची काळजी घेतल्यानंतरही अनेक ठिकाणी लागवड अयशस्वी ठरते. त्यामागील सर्वात मोठे कारण म्हणजे त्या परिसरासाठी अयोग्य वृक्षप्रजातीची निवड.

तज्ज्ञांच्या मते, वृक्ष निवडताना स्थानिक पर्जन्यमान, तापमान, मातीचा प्रकार, पाण्याची उपलब्धता, भूआकार, जागेचा वापर आणि भविष्यातील वाढ या सर्व बाबींचा विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणात चांगली वाढणारी वृक्षप्रजाती मराठवाड्यात किंवा विदर्भातील काळ्या जमिनीत तितकीच यशस्वी होईल, असे गृहित धरता येत नाही. त्याचप्रमाणे विदर्भातील जमिनीसाठी योग्य असलेली प्रजाती सह्याद्रीच्या उतारावर तितकीच प्रभावी ठरेलच असे नाही.

तज्ज्ञांच्या मते, वृक्ष लागवड ही २० ते ५० वर्षांची दीर्घकालीन गुंतवणूक असते. त्यामुळे वृक्षप्रजाती निवडण्यापूर्वी काही महत्त्वाचे प्रश्न विचारणे आवश्यक आहे. लागवड होणारी जागा शेतीसाठी आहे की रस्त्याकडील पट्टा, शाळा, मंदिर, सार्वजनिक उद्यान, औद्योगिक परिसर किंवा गावाचा पार याचा विचार करणे आवश्यक आहे. तसेच जमीन खोल, उथळ, मुरमाड, दगडाळ, क्षारयुक्त किंवा पाणथळ आहे का, पाणी वर्षभर उपलब्ध आहे की पूर्णपणे पावसावर अवलंबून आहे, वार्षिक पर्जन्यमान किती आहे आणि भविष्यात वृक्षाची उंची, पसारा व मुळांची वाढ किती होणार आहे, याचाही विचार करावा.

याशिवाय त्या वृक्षापासून भविष्यात कोणता लाभ अपेक्षित आहे, याचाही निर्णय महत्त्वाचा ठरतो. लाकूड, फळे, चारा, सावली, कार्बन संचयन, जैवविविधतेचे संवर्धन, मृद् व जलसंवर्धन किंवा सौंदर्यवर्धन यापैकी कोणत्या उद्देशासाठी वृक्ष लागवड केली जात आहे, त्यानुसार प्रजातीची निवड करावी. या सर्व बाबींचा विचार करूनच वृक्ष निवडल्यास दीर्घकालीन पर्यावरणीय आणि आर्थिक लाभ मिळू शकतात.

दरम्यान, महाराष्ट्रातील मोठ्या क्षेत्रावर मृद्‌धूप, क्षारयुक्तता, पाणथळपणा, दुष्काळ, खडकाळ जमीन, सेंद्रिय कर्बाची कमतरता, अतिसिंचन आणि हवामान बदल यांसारख्या कारणांमुळे जमिनीचे आरोग्य खालावत आहे. अशा समस्याग्रस्त जमिनी पारंपरिक शेतीसाठी कमी उपयुक्त असल्या तरी योग्य वृक्षप्रजातींच्या माध्यमातून त्यांचे पुनर्वसन शक्य असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.

योग्य वृक्षप्रजातींच्या लागवडीमुळे जमिनीची धूप कमी होते, क्षारयुक्तता कमी होण्यास मदत होते, भूजल पुनर्भरण सुधारते, जमिनीतील सेंद्रिय कर्ब वाढतो आणि शेतकऱ्यांना अतिरिक्त उत्पन्नाचे स्रोत उपलब्ध होतात. त्यामुळे समस्याग्रस्त जमिनींवर वृक्ष लागवड हा पर्यावरणीय आणि आर्थिकदृष्ट्या प्रभावी पर्याय मानला जातो.

यासाठी जमिनीच्या प्रकारानुसार वेगवेगळे लागवड तंत्र अवलंबण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे : Choose Right Tree Plantation

हेही वाचा : सोयाबीन उगवण न होण्यामागे बियाणे की पाऊस? तज्ज्ञांनी सांगितले खरं कारण | Soybean Germination SIAM

एल निनोचा प्रभाव वाढणार! मार्च २०२७ पर्यंत टिकण्याची ९७% शक्यता; NOAA चा ताजा अंदाज | El Nino NOAA

तज्ज्ञांच्या मते, समस्याग्रस्त जमिनींमध्ये केवळ योग्य वृक्षप्रजाती निवडणे पुरेसे नसून जलसंधारण, मृदासुधारणा, सेंद्रिय खतांचा वापर, योग्य निचरा, सिंचन आणि सुरुवातीच्या दोन ते तीन वर्षांपर्यंत संरक्षण व तण नियंत्रण याकडेही विशेष लक्ष देणे आवश्यक आहे.

एकूणच, वृक्ष लागवड ही केवळ रोपे लावण्यापुरती मर्यादित नसून ती दीर्घकालीन नियोजनाची प्रक्रिया आहे. योग्य जागेसाठी योग्य वृक्षप्रजाती, योग्य लागवड तंत्र आणि शास्त्रशुद्ध व्यवस्थापनाचा अवलंब केल्यास वृक्ष लागवड अधिक यशस्वी ठरते. यामुळे पर्यावरण संवर्धन, जैवविविधता, मृद् व जलसंवर्धन, कार्बन संचयन आणि शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढविणे हे सर्व उद्देश एकाच वेळी साध्य होऊ शकतात.