पावसानंतर कपाशीवर मुळकुज रोगाचा वाढता धोका; ‘ही’ लक्षणे दिसताच तातडीने करा उपाय | Cotton Root Rot Cotton Disease

किसानवाणी : राज्यात बहुतांश भागात नुकताच समाधानकारक पाऊस झाला असून सध्या अनेक ठिकाणी पावसाने उघडीप दिली आहे. हवामान खात्याच्या अंदाजानुसार काही भागांत पावसाचा खंड पडण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. अशा बदलत्या हवामानाचा परिणाम कपाशी पिकावरही होऊ शकतो. विशेषतः पावसानंतर अचानक उष्ण आणि कोरडे वातावरण निर्माण झाल्यास कपाशीमध्ये मुळकुज रोगाचा (Cotton Root Rot Cotton Disease) प्रादुर्भाव वाढण्याचा धोका असतो. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी कपाशीच्या शेताची नियमित पाहणी करून रोगाची सुरुवातीची लक्षणे ओळखणे आणि वेळेत नियंत्रण उपाय करणे अत्यंत आवश्यक आहे.

कपाशीमध्ये मुळकुज रोगाचा प्रादुर्भाव प्रामुख्याने रायझोक्टोनिया सोलॅनी (Rhizoctonia solani), मॅक्रोफोमिना फॅसिओलिना (Macrophomina phaseolina / Rhizoctonia bataticola) आणि स्क्लेरोशियम रॉल्फसी (Sclerotium rolfsii) या बुरशींमुळे होतो. पावसानंतर वातावरणात तापमान वाढून जमिनीतील आर्द्रता कमी होऊ लागल्यास या बुरशींची वाढ वेगाने होते आणि रोगाचा प्रसार अधिक प्रमाणात होऊ शकतो.

रोगाची सुरुवात झाल्यानंतर कपाशीची रोपे शेंड्याकडून कोमेजू लागतात. पुढे संपूर्ण झाड मरगळल्यासारखे दिसते आणि खाली झुकते. मुळे तसेच जमिनीलगतचा बुंधा कुजल्यामुळे झाड सहज उपटले जाते. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी अशा प्रकारची लक्षणे दिसताच संबंधित झाडांची बारकाईने तपासणी करावी.

वेगवेगळ्या बुरशींमुळे रोगाची लक्षणेही वेगवेगळी दिसून येतात. रायझोक्टोनिया सोलॅनीचा प्रादुर्भाव झाल्यास मुळे तांबूस किंवा काळसर रंगाची होऊन कुजू लागतात. स्क्लेरोशियम रॉल्फसी या बुरशीच्या संसर्गामध्ये खोडाच्या बुंध्याजवळ पांढऱ्या रंगाची बुरशी तयार होते. काही दिवसांनी त्याच ठिकाणी मोहरीच्या दाण्यांसारखे तपकिरी रंगाचे बुरशीचे कण दिसू लागतात, जे या रोगाचे महत्त्वाचे लक्षण मानले जाते.

अलीकडच्या काळात मॅक्रोफोमिना फॅसिओलिना या बुरशीचा प्रादुर्भावही वाढताना दिसत आहे. या रोगामुळे झाडांची वाढ खुंटते, पाने आणि खोड लालसर दिसू लागते तसेच मुळे कुजून झाड हळूहळू वाळते. विशेषतः पेरणीनंतर ४५ ते ६० दिवसांच्या कालावधीत या बुरशीचा संसर्ग झाल्यास काही वेळा पानांवर करपा रोगासारखे डागही दिसू शकतात. त्यामुळे अशा लक्षणांकडे दुर्लक्ष न करता तातडीने उपाययोजना करणे गरजेचे आहे.

रोगाची लक्षणे आढळताच सर्वप्रथम रोगग्रस्त झाडे शेतातून उपटून शेताबाहेर नष्ट करावीत, जेणेकरून रोगाचा प्रसार इतर निरोगी झाडांमध्ये होणार नाही. जर प्रादुर्भाव कमी प्रमाणात असेल, तर रोगग्रस्त झाडांसह त्यांच्या आजूबाजूच्या झाडांच्या बुंध्याजवळ ट्रायकोडर्मा हर्झियानम किंवा ट्रायकोडर्मा व्हिरीडी हे जैविक बुरशीनाशक ५० ग्रॅम प्रति १० लिटर पाणी या प्रमाणात आळवणी करावी.

मात्र, रोगाचा प्रादुर्भाव अधिक प्रमाणात आढळल्यास कार्बेन्डाझिम ५० टक्के डब्ल्यूपी हे बुरशीनाशक १२ ग्रॅम प्रति १० लिटर पाणी या प्रमाणात मिसळून मुळाभोवती आळवणी करण्याचा सल्ला तज्ज्ञांनी दिला आहे. ज्या शेतांमध्ये ठिबक सिंचनाची सुविधा उपलब्ध आहे, तेथे हे द्रावण ठिबकद्वारे मुळांच्या परिसरात देणेही प्रभावी ठरू शकते. केंद्रीय कापूस संशोधन संस्था, नागपूर येथील वनस्पती रोगशास्त्रज्ञ डॉ. शैलेश गावंडे यांनी हा सल्ला दिला आहे.

मुळकुज रोगाची प्रमुख लक्षणे आणि उपाय : Cotton Root Rot Cotton Disease

पुढील हंगामात मुळकुज रोगाचा प्रादुर्भाव कमी ठेवण्यासाठी पेरणीपूर्वी बियाण्यावर शिफारशीनुसार बुरशीनाशक आणि ट्रायकोडर्माची बीजप्रक्रिया करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. तसेच कपाशी काढणीनंतर शेतातील रोगग्रस्त अवशेष तसेच इतर पिकांचे अवशेष शेतात न ठेवता त्यांची योग्य विल्हेवाट लावावी. यामुळे जमिनीत रोगकारक बुरशीचे प्रमाण कमी राहण्यास मदत होते आणि पुढील हंगामात रोगाचा धोका लक्षणीयरीत्या कमी होऊ शकतो.