द्राक्षातील भुरी रोगावर जैविक पद्धतीने करा प्रभावी नियंत्रण; ‘या’ सूचक झाडांवर ठेवा लक्ष | Grape Farming Powdery Mildew

किसानवाणी : यंदाच्या हंगामात पावसामध्ये सातत्याने खंड पडत असल्यामुळे (Grape Farming Powdery Mildew) द्राक्ष बागांमधील रोग व्यवस्थापनाचे चित्र बदलताना दिसत आहे. मागील आठवड्यात व्यक्त करण्यात आलेल्या अंदाजानुसार याही आठवड्यात बहुतांश भागात पावसाचे प्रमाण कमी राहण्याची शक्यता आहे. हवामानातील बदलामुळे कोकण किनारपट्टी आणि उत्तर कोकणातील घाटमाथा या भागांमध्ये पावसाची शक्यता अधिक असून, मराठवाडा आणि दक्षिण महाराष्ट्रातील काही भागांमध्ये केवळ हलक्या स्वरूपाचा पाऊस पडण्याची चिन्हे काही हवामान मॉडेल्स दर्शवत आहेत.

दरम्यान, प्रशांत महासागरातील निनो क्षेत्रातील तापमानात सुमारे १.२५ अंश सेल्सिअसने वाढ झाली असून, आयओडीची स्थिती न्यूट्रल ते निगेटिव्ह राहण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे एल निनोचा प्रभाव भारतीय मान्सूनवर वाढत असून, अपेक्षेपेक्षा कमी पावसाची स्थिती कायम राहू शकते. द्राक्ष उत्पादकांचा मोठा भाग पर्जन्यछायेच्या क्षेत्रात असल्यामुळे प्रत्यक्षात किती पाऊस पडतो, यावर बाग व्यवस्थापनाचे नियोजन अवलंबून आहे. पुढील आठवड्यात पावसाचे प्रमाण वाढण्याची आशा असली तरी सध्या बागांमध्ये भुरी रोगाचा धोका अधिक असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.

अलीकडे घाटमाथ्यावर झालेल्या पावसामुळे इंद्रायणी आणि भीमा नदीला पाणी आले असून उजनी धरणातील पाणीसाठा ५० टक्क्यांपेक्षा अधिक झाला आहे. सोलापूर आणि पंढरपूर परिसरासाठी धरणातून पाणी सोडण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात येत असल्याने या भागातील शेतकऱ्यांना शेततळी भरून घेण्याची संधी मिळू शकते. त्यामुळे आगामी फळ हंगामासाठी पाण्याची उपलब्धता काही प्रमाणात सुधारू शकते.

यंदाच्या हवामानाचा विचार करता केवडा आणि करपा रोगापेक्षा भुरी रोगाचा प्रादुर्भाव अधिक राहण्याची शक्यता आधीच व्यक्त करण्यात आली होती. त्यामुळे आता भुरी नियंत्रणासाठी रासायनिक उपायांबरोबरच जैविक उपाययोजनांकडे लक्ष देण्याची गरज असल्याचे कृषी तज्ज्ञांनी सांगितले आहे.

भुरी सूचक झाडांचा उपयोग

द्राक्ष बागेच्या आसपास नैसर्गिकरीत्या वाढणारी काही झाडे भुरी रोगाची सूचक झाडे म्हणून वापरता येतात. त्यामध्ये ‘लांडगा’ (Xanthium strumarium) हे तण विशेष महत्त्वाचे मानले जाते. या वनस्पतीच्या रुंद पानांवर भुरीचा प्रादुर्भाव द्राक्षांपूर्वी आणि मोठ्या प्रमाणात दिसून येतो. त्याचप्रमाणे पारिजातक आणि सागाच्या पानांवरही भुरी लवकर वाढते.

विशेष म्हणजे या झाडांवरील भुरी आणि द्राक्षावरील भुरी वेगवेगळ्या प्रकारच्या असल्या तरी त्या वाढण्यासाठी आवश्यक वातावरण जवळपास समान असते. त्यामुळे या झाडांवर भुरी दिसू लागल्यास द्राक्ष बागेतही भुरीसाठी अनुकूल परिस्थिती तयार झाली असल्याचा इशारा मिळतो. त्यामुळे ही झाडे भुरीच्या निरीक्षणासाठी प्रभावी सूचक म्हणून वापरता येतात.

जैविक नियंत्रणाची प्रभावी पद्धत

भुरीने पूर्णपणे व्यापलेल्या सूचक झाडांवर ट्रायकोडर्मा, अँपिलोमायसेस, स्युडोमोनास किंवा बॅसिलस यांसारख्या जैविक नियंत्रणासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सूक्ष्मजीवांची फवारणी केल्यास हे उपयुक्त सूक्ष्मजीव भुरीवर वाढून मोठ्या प्रमाणात बीजाणू तयार करतात. हे बीजाणू वाऱ्याद्वारे द्राक्ष बागेत पोहोचून तेथील भुरीवरही कार्य करू शकतात. अशा प्रकारे जैविक नियंत्रणाद्वारे भुरीचे प्रमाण कमी करण्याचे प्रयोग यशस्वी झाल्याचे तज्ज्ञांनी नमूद केले आहे.

सूचक झाडांवर रासायनिक बुरशीनाशकांची फवारणी केली जात नसल्यामुळे जैविक नियंत्रण करणारे सूक्ष्मजीव अधिक काळ जिवंत राहून प्रभावीपणे कार्य करतात.

फवारणीचे योग्य नियोजन आवश्यक

सध्या द्राक्ष बागांमध्ये काड्या परिपक्व होऊ लागल्यामुळे अनेक ठिकाणी बुरशीनाशकांच्या फवारण्या कमी झालेल्या आहेत. सप्टेंबर आणि ऑक्टोबर महिन्यात परतीच्या पावसामुळे आर्द्रता वाढते. अशा परिस्थितीत कमी रासायनिक फवारण्या आणि वाढलेली आर्द्रता यामुळे जैविक नियंत्रण अधिक प्रभावी ठरू शकते.

तज्ज्ञांच्या मते सप्टेंबर आणि ऑक्टोबरमध्ये जैविक नियंत्रण यशस्वी करायचे असल्यास ताम्रयुक्त बुरशीनाशके तसेच ट्रायअझोल गटातील आंतरप्रवाही बुरशीनाशकांचा वापर शक्यतो टाळावा. कारण हे बुरशीनाशक ट्रायकोडर्मासारख्या उपयुक्त बुरशींचा नाश करू शकतात.

त्याऐवजी सध्याच्या परिस्थितीत सल्फरचा वापर अधिक योग्य मानला जात आहे. संशोधनामध्ये सल्फरच्या वापरानंतर ट्रायकोडर्मा जिवंत राहत असल्याचे आढळले असून त्यामुळे भुरी नियंत्रणासाठी जैविक पद्धती प्रभावीपणे राबविता येतात.

हे वाचा : पाऊस लांबल्याने कोणते पीक घ्यावे? उशिराच्या खरीपासाठी कृषी तज्ज्ञांचा महत्त्वाचा सल्ला

POCRA Scheme | कृषी व्यवसायासाठी 60% पर्यंत अनुदान; 1 कोटींच्या प्रकल्पांसाठी असा करा अर्ज

ऑक्टोबरमधील व्यवस्थापन का महत्त्वाचे?

ऑक्टोबर महिन्यात जैविक नियंत्रण प्रभावीपणे झाले तर फळ छाटणीपूर्वी द्राक्ष बागेत रोगकारक बुरशींचे प्रमाण मोठ्या प्रमाणात कमी करता येते. ट्रायकोडर्मा आणि बॅसिलससारखे उपयुक्त सूक्ष्मजीव केवळ भुरीच नव्हे तर केवडा आणि करपा रोगाच्या अवशेषांवरही नियंत्रण मिळविण्यास मदत करतात. त्यामुळे पुढील हंगामातील रोगांचा प्रारंभिक प्रादुर्भाव कमी होण्यास मदत होते.

भुरी नियंत्रणासाठी महत्त्वाचे मुद्दे : Grape Farming Powdery Mildew