किसानवाणी : महाराष्ट्रातील विविध द्राक्ष उत्पादक(Grape Vineyard)पट्ट्यांमध्ये मागील आठवड्यात कमी-अधिक प्रमाणात पावसाची नोंद झाली असून, बदलत्या हवामानामुळे आता द्राक्ष बागांमध्ये भुरी (Powdery Mildew) आणि केवडा (Downy Mildew) या रोगांच्या नियंत्रणाकडे विशेष लक्ष देण्याची गरज निर्माण झाली आहे. विशेषतः नाशिक, जुन्नर आणि नारायणगाव परिसरात मुसळधार पाऊस झाल्याने वातावरणात आर्द्रता वाढली असून काही भागांमध्ये केवडा रोगाची सुरुवात झाल्याचे दिसून येत आहे.
सांगली, मिरज आणि विटा परिसरातही समाधानकारक पाऊस झाला आहे. सोलापूरच्या दक्षिण भागासह लातूर, बार्शी आणि धाराशिव जिल्ह्यांमध्ये काही ठिकाणी चांगल्या पावसाच्या सरी कोसळल्या. मात्र सोलापूर आणि पंढरपूर परिसरात मागील आठवड्यातही केवळ रिमझिम पाऊस झाला. अनेक शेतकऱ्यांनी हा पाऊस अत्यंत कमी असल्याचे सांगत, रस्ते भिजले पण खड्ड्यांतही पाणी साचले नाही, अशी प्रतिक्रिया व्यक्त केली.
तथापि, द्राक्ष शेती प्रामुख्याने सिंचनावर आधारित असल्यामुळे सह्याद्री परिसरात झालेल्या पावसामुळे विविध धरणे आणि नद्यांमध्ये समाधानकारक पाणीसाठा उपलब्ध झाला आहे. विशेषतः उजनी धरणातून सोडलेल्या पाण्यामुळे सोलापूर आणि पंढरपूर परिसरातील अनेक शेतकऱ्यांनी शेततळी भरून घेतली आहेत. त्यामुळे सिंचनाची चिंता कमी झाली असून या भागात पाऊस कमी असल्यामुळे रोगांचाही प्रादुर्भाव तुलनेने कमी असल्याचे चित्र आहे.
दरम्यान, बंगालच्या उपसागरात तयार झालेली हवामान प्रणाली आता ‘डीप डिप्रेशन’मध्ये रूपांतरित झाली असून ती ओडिशा, छत्तीसगड, मध्य प्रदेशमार्गे पुढे सरकत आहे. सध्याच्या अंदाजानुसार ही प्रणाली गुजरातऐवजी मध्य प्रदेशातून उत्तर राजस्थानकडे वळण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे. या बदलामुळे ३० आणि ३१ जुलैदरम्यान उत्तर महाराष्ट्र तसेच लातूर, बार्शी आणि धाराशिव भागात पुन्हा मुसळधार पावसाची शक्यता आहे. नाशिक विभागातही कमी-अधिक प्रमाणात पाऊस होऊ शकतो. ओझर, पिंपळगाव बसवंत, चांदवड, निफाड, विंचूर, येवला, छत्रपती संभाजीनगर, सिन्नर आणि अकोले परिसरात पावसाची शक्यता वर्तविण्यात आली आहे. तर सांगली, सोलापूर आणि पंढरपूर भागात हलक्या स्वरूपाचा पाऊस अपेक्षित आहे.
हवामान तज्ज्ञांच्या मते, ऑगस्ट महिन्याच्या पहिल्या आठ ते दहा दिवसांत बहुतांश द्राक्ष विभागांमध्ये पावसाची उघडीप मिळण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे या काळात रोग व्यवस्थापनासाठी योग्य नियोजन करणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.
याचबरोबर जागतिक हवामानातही बदल दिसून येत आहेत. ‘निनो ३.४’ क्षेत्रातील समुद्राच्या तापमानात सातत्याने वाढ होत असून ते सध्या १.९४ अंशांपर्यंत पोहोचले आहे. पुढील काही दिवसांत ते ३ अंशांपर्यंत जाण्याचा अंदाज आहे. त्यामुळे ‘एल निनो’चा प्रभाव वाढू शकतो. दुसरीकडे आयओडी (Indian Ocean Dipole) सकारात्मक स्थितीत (+०.४५) पोहोचला असून ऑगस्टमध्ये तो आणखी मजबूत होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे एल निनोचा भारतीय मान्सूनवरील परिणाम कमी होऊन ऑगस्टच्या अखेरीस आणि सप्टेंबरमध्ये चांगल्या पावसाची शक्यता व्यक्त करण्यात येत आहे.
नाशिक विभागात झालेल्या पावसामुळे काही बागांमध्ये केवडा रोगाची सुरुवात झाली आहे. काही भागांत दोन दिवस उघडीप मिळाल्यामुळे ताम्रयुक्त बुरशीनाशकांची फवारणी करण्यात आली असली तरी ३० जुलै ते १ ऑगस्टदरम्यान पुन्हा पावसाचे वातावरण राहण्याची शक्यता असल्याने या कालावधीत रोगाचा प्रादुर्भाव कमी असल्यास फवारणी टाळण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे. त्याऐवजी १ ऑगस्टनंतर पावसात खंड पडल्यावर फवारणी केल्यास औषधाचा प्रभाव अधिक काळ टिकून राहण्याची शक्यता आहे.
सध्या अनेक बागांमध्ये नवीन फुटी मोठ्या प्रमाणात वाढत आहेत. या कोवळ्या फुटींवर केवडा आणि तापमान वाढल्यास करपा रोगाचा धोका वाढतो. विशेषतः नव्या पेटंटेड जाती अधिक जोमाने वाढत असल्यामुळे त्यामध्ये नवीन फुटी लवकर येतात आणि रोगाचा प्रसारही जलद होऊ शकतो. त्यामुळे वेळेत खुडा करणे अत्यंत आवश्यक असल्याचे तज्ज्ञांनी स्पष्ट केले आहे. खुडा झाल्यानंतर फवारणी केल्यास काडीवरील जखमा भरून येण्यास मदत होते आणि औषधाचे कव्हरेजही अधिक परिणामकारक ठरते.
सध्या बहुतांश बागांमध्ये कॅनोपी दाट झाली आहे. नवीन फुटींमुळे फवारणी आतपर्यंत पोहोचत नाही. त्यामुळे अतिरिक्त फुटी काढून टाकल्यास फवारणीचे कव्हरेज सुधारते. नव्या लागवडीमध्ये दोन ओळींमधील अंतर १० ते १२ फूट ठेवले जात असल्याने पारंपरिक फवारणी यंत्रे आतल्या भागात पुरेसे औषध पोहोचवत आहेत का, याची खात्री करणे आवश्यक आहे.
विशेषतः पावसातील उघडीप मिळाल्यानंतर कॅनोपीच्या आतील भागात भुरी रोगाचा प्रादुर्भाव झपाट्याने वाढू शकतो. त्यामुळे फवारणीचे प्रभावी कव्हरेज हेच भुरी नियंत्रणाचे सर्वात महत्त्वाचे साधन असल्याचे तज्ज्ञांनी सांगितले आहे. आवश्यक असल्यास फवारणी यंत्रावरील नोझलची संख्या वाढविणे किंवा नोझल आणि कॅनोपीतील अंतर कमी करणे फायदेशीर ठरू शकते.
जुन्या पानांवर आंतरप्रवाही बुरशीनाशकांचे कार्यही बाह्यस्पर्शी बुरशीनाशकांप्रमाणेच कव्हरेजवर अवलंबून असते. त्यामुळे योग्य कव्हरेज मिळाल्यास सल्फरची फवारणी सध्याच्या परिस्थितीत भुरी नियंत्रणासाठी अधिक प्रभावी ठरते.
तज्ज्ञांनी मागील काही आठवड्यांपासून जैविक नियंत्रणावरही भर दिला आहे. सप्टेंबर आणि ऑक्टोबरमध्ये आर्द्रता वाढल्यानंतर जैविक बुरशी आणि उपयुक्त जिवाणू कॅनोपीमध्ये चांगल्या प्रकारे वाढल्यास केवडा, बुरशीजन्य करपा तसेच मिलीबगसारख्या किडींचे अवशेष कमी करण्यास मदत होते. यामुळे फळछाटणीनंतर रोगाचा प्रादुर्भाव कमी राहण्यास मदत होते.
तथापि, ताम्रयुक्त बुरशीनाशके आणि ट्रायअझोल गटातील बुरशीनाशके ही जैविक नियंत्रणासाठी अडथळा ठरतात. त्यामुळे ऑगस्टनंतर या बुरशीनाशकांचा वापर नियोजनपूर्वक कमी करण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे. सध्याच्या परिस्थितीत भुरीच्या नियंत्रणासाठी सल्फरची फवारणी तर केवडा रोगाच्या नियंत्रणासाठी पोटॅशियम सॉल्ट ऑफ फॉस्फरस ॲसिडची फवारणी उपयुक्त ठरेल, असे तज्ज्ञांनी स्पष्ट केले आहे.
हेही वाचा : MOIL Nagpur Bharti 2026 | सरकारी नोकरीची संधी! MOIL लिमिटेडमध्ये भरती प्रक्रिया सुरू; जाणून ‘घ्या’ सविस्तर माहिती
NLC India Limited Bharti 2026 | सरकारी कंपनीत नोकरीची संधी! NLC India मध्ये भरती; जाणून घ्या पात्रता व अर्ज प्रक्रिया
रोग नियंत्रणासाठी महत्त्वाच्या शिफारसी : Grape Vineyard
| बाब | शिफारस |
|---|---|
| ३० जुलै ते १ ऑगस्ट | रोग कमी असल्यास फवारणी टाळावी |
| १ ऑगस्टनंतर | पावसात उघडीप मिळाल्यावर फवारणी करावी |
| नवीन फुटी | वेळेत खुडा करावा |
| भुरी नियंत्रण | सल्फरची फवारणी व चांगले कव्हरेज |
| केवडा नियंत्रण | पोटॅशियम सॉल्ट ऑफ फॉस्फरस ॲसिडची फवारणी |
| फवारणी यंत्र | नोझल संख्या व कव्हरेज वाढवावे |
| जैविक नियंत्रण | ऑगस्टनंतर नियोजनपूर्वक वापर वाढवावा |
| ट्रायअझोल व ताम्रयुक्त बुरशीनाशके | ऑगस्टनंतर शक्यतो रणनीतीनुसार टाळावीत |