“कमी जमीन, जास्त नफा; पॉलिहाउस उभारण्याआधी ही माहिती नक्की जाणून ‘घ्या’ | Polyhouse Farming

किसानवाणी : बदलत्या हवामानामुळे पारंपरिक शेतीसमोर अनेक आव्हाने निर्माण होत आहेत. अवकाळी पाऊस, गारपीट, उष्णतेच्या लाटा, थंडी तसेच वादळी वाऱ्यांमुळे पिकांचे मोठे नुकसान होत असल्याने शेतकरी पर्यायी आणि सुरक्षित शेती पद्धतींचा शोध घेत आहेत. अशा परिस्थितीत संरक्षित शेतीतील पॉलिहाउस (Polyhouse Farming) तंत्रज्ञान हे आधुनिक आणि प्रभावी साधन म्हणून पुढे येत आहे. पिकांना बाह्य हवामानाच्या प्रतिकूल परिणामांपासून संरक्षण देत नियंत्रित वातावरणात उत्पादन घेण्याची सुविधा या तंत्रज्ञानामुळे उपलब्ध होते.

पॉलिहाउस म्हणजे पॉलिथिन किंवा विशेष प्लास्टिक शीटने आच्छादित केलेली संरचना. या संरचनेत तापमान, आर्द्रता, प्रकाश, वारा आणि पाण्याचे प्रमाण नियंत्रित ठेवता येते. सूर्यप्रकाश आत प्रवेश करतो, मात्र आतील उष्णता बाहेर सहजपणे जात नाही. त्यामुळे पिकांच्या वाढीसाठी आवश्यक असणारे अनुकूल वातावरण निर्माण होते. पारंपरिक शेती पूर्णपणे नैसर्गिक हवामानावर अवलंबून असते, तर पॉलिहाउसमध्ये पिकांच्या गरजेनुसार वातावरण नियंत्रित करून अधिक उत्पादन आणि चांगला दर्जा मिळवता येतो.

पॉलिहाउसचे मुख्यतः दोन प्रकार प्रचलित आहेत. नैसर्गिक वायुवीजन असणाऱ्या पॉलिहाउसमध्ये बाजूला किंवा वरच्या भागात व्हेंट्स दिलेले असतात. त्यामुळे हवा खेळती राहते आणि हा प्रकार तुलनेने कमी खर्चिक मानला जातो. दुसरा प्रकार म्हणजे फॅन आणि पॅड सिस्टिम किंवा स्वयंचलित पॉलिहाउस. यामध्ये एक्झॉस्ट फॅन, कुलिंग पॅड्स, फॉगर्स आणि संगणकीय नियंत्रण प्रणालीचा वापर केला जातो. त्यामुळे बाहेरील हवामान कितीही प्रतिकूल असले तरी आतील तापमान आणि आर्द्रता नियंत्रित ठेवणे शक्य होते.

पॉलिहाउस तंत्रज्ञानाची गरज दिवसेंदिवस वाढत आहे. प्रतिकूल हवामानापासून संरक्षण मिळण्याबरोबरच वर्षभर उत्पादन घेण्याची क्षमता ही त्याची मोठी जमेची बाजू आहे. तापमान आणि आर्द्रतेवर नियंत्रण असल्यामुळे हंगामाबाहेरील पिके घेता येतात. तसेच खुल्या शेतीच्या तुलनेत दोन ते पाच पट अधिक उत्पादन मिळण्याची शक्यता असते. फळे, फुले आणि भाजीपाल्याचा आकार, रंग, गुणवत्ता आणि टिकाऊपणा सुधारल्यामुळे बाजारात चांगला दर मिळतो. ठिबक सिंचन आणि फर्टिगेशनच्या वापरामुळे पाण्याची ४० ते ६० टक्क्यांपर्यंत बचत होते. संरक्षित वातावरणामुळे अनेक कीड व रोगांचा प्रादुर्भाव कमी होतो आणि कीटकनाशकांचा वापरही मर्यादित राहतो.

जरबेरा, गुलाब, कार्नेशन, काकडी, रंगीत ढोबळी मिरची आणि चेरी टोमॅटो यांसारखी उच्च मूल्य आणि निर्यातक्षम पिके पॉलिहाउसमध्ये यशस्वीपणे घेतली जातात. हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर शाश्वत शेतीसाठी हे तंत्रज्ञान प्रभावी पर्याय मानले जात आहे.

पॉलिहाउस तंत्रज्ञानाचे प्रमुख फायदे : Polyhouse Farming

मात्र या तंत्रज्ञानाचे अनेक फायदे असले तरी काही मर्यादा आणि आव्हाने देखील आहेत. सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे प्रारंभिक गुंतवणूक. पॉलिहाउस उभारणीसाठी मोठ्या प्रमाणात भांडवल आवश्यक असते. त्यामुळे लहान आणि अल्पभूधारक शेतकऱ्यांसाठी ही गुंतवणूक अडचणीची ठरू शकते. याशिवाय तापमान, आर्द्रता, सिंचन, खत व्यवस्थापन आणि कीड-रोग नियंत्रण यासाठी विशेष तांत्रिक ज्ञानाची आवश्यकता असते.

प्लास्टिक कव्हर, शेडनेट, ठिबक सिंचन व्यवस्था आणि इतर उपकरणांची नियमित देखभाल करावी लागते, त्यामुळे वार्षिक खर्च वाढतो. पॉलिहाउसमध्ये एकदा रोग किंवा किडींचा प्रादुर्भाव झाल्यास तो नियंत्रित वातावरणामुळे वेगाने पसरू शकतो. तसेच फॉगर्स, फॅन आणि सिंचन व्यवस्थेसाठी नियमित वीज व पुरेशा पाण्याची आवश्यकता असते.

पॉलिहाउससमोरील प्रमुख आव्हाने : Polyhouse Farming

महाराष्ट्र हे संरक्षित शेती क्षेत्रात देशातील अग्रगण्य राज्यांपैकी एक मानले जाते. पुणे, नाशिक, सातारा, सांगली, कोल्हापूर, अहिल्यानगर आणि सोलापूर या जिल्ह्यांमध्ये पॉलिहाउस शेतीचा मोठ्या प्रमाणावर विस्तार झाला आहे. राज्यात जरबेरा, गुलाब, कार्नेशन, रंगीत ढोबळी मिरची, काकडी, चेरी टोमॅटो, लेट्युस यांसारख्या उच्च मूल्य पिकांचे उत्पादन घेतले जाते. पुणे-नाशिक-सातारा हा पट्टा पॉलिहाउस उत्पादनाचा प्रमुख केंद्रबिंदू म्हणून ओळखला जातो.

एमआयडीएच, एलएचबी आणि पोकरा यांसारख्या योजनांद्वारे राज्यातील शेतकऱ्यांना ५० ते ७५ टक्क्यांपर्यंत अनुदानाची सुविधा उपलब्ध आहे. याशिवाय निर्यातक्षम फुले आणि भाजीपाल्याची वाढती मागणी, शहरी बाजारपेठांचा विस्तार, सुपरमार्केट साखळ्या आणि करारशेतीच्या संधी यामुळे या क्षेत्रात मोठी क्षमता निर्माण झाली आहे.

तज्ज्ञांच्या मते, पॉलिहाउस शेतीत यश मिळवण्यासाठी केवळ अनुदान मिळणे पुरेसे नाही. योग्य पीक निवड, बाजारपेठेचा अभ्यास, तांत्रिक व्यवस्थापन, प्रशिक्षित मनुष्यबळ आणि सातत्यपूर्ण देखरेख या बाबी तितक्याच महत्त्वाच्या आहेत. हवामान बदल, पाण्याची कमतरता आणि वाढती स्पर्धा लक्षात घेता कमी क्षेत्रातून अधिक आणि दर्जेदार उत्पादन मिळवण्यासाठी पॉलिहाउस तंत्रज्ञान हे आधुनिक शेतीसाठी महत्त्वाचे साधन ठरत आहे.