किसानवाणी : हवामान बदल, अनियमित पाऊस आणि वाढत्या पाणीटंचाईच्या पार्श्वभूमीवर फळबाग लागवड अधिक शाश्वत करण्यासाठी सीआरए (CRA Technology) तंत्रज्ञान प्रभावी पर्याय म्हणून पुढे येत आहे. हे तंत्रज्ञान विशेषतः कमी पर्जन्यमान असलेल्या भागांतील फळबागांसाठी उपयुक्त मानले जाते. या पद्धतीमध्ये पाणी आणि अन्नद्रव्ये थेट झाडांच्या मुळांच्या कार्यक्षेत्रात पोहोचविली जात असल्यामुळे पाण्याचा अपव्यय कमी होतो, मुळांची वाढ खोलवर होते आणि दुष्काळी परिस्थितीतही झाडांची वाढ व उत्पादन क्षमता टिकवून ठेवण्यास मदत मिळते.
पारंपरिक सिंचन पद्धतीमध्ये पाणी जमिनीच्या वरच्या थरात दिले जाते. उन्हाळ्यात या पाण्याचे मोठ्या प्रमाणात बाष्पीभवन होते. तसेच वरच्या थरात उपलब्ध असलेल्या ओलाव्यामुळे झाडांची मुळेही वरच्या भागात विकसित होतात. परिणामी पाण्याची कमतरता निर्माण झाल्यास झाडांवर ताण येतो आणि उत्पादनावर त्याचा परिणाम होतो. याउलट सीआरए तंत्रज्ञानामध्ये पाणी थेट दोन ते तीन फूट खोल मुळांच्या कार्यक्षेत्रात पोहोचविले जाते. त्यामुळे झाडांना दीर्घकाळ आवश्यक ओलावा उपलब्ध राहतो आणि मुळे खोलवर विकसित होतात.
हे तंत्रज्ञान तामिळनाडूतील आयएएस केडरचे अधिकारी डॉ. कोर्लापती सत्यगोपाल यांनी विकसित केले आहे. पाण्याची बचत करणे, खतांचा कार्यक्षम वापर वाढविणे, हवामान बदलाचा परिणाम कमी करणे, मुळांच्या खोलवर वाढीस प्रोत्साहन देणे आणि झाडांची पाण्याचा ताण सहन करण्याची क्षमता वाढविणे ही या तंत्रज्ञानाची प्रमुख उद्दिष्टे आहेत.
सीआरए तंत्रज्ञानाची रचना : CRA Technology
फळझाडांच्या लागवडीसाठी साधारणतः २ x २ x २ फूट किंवा ३ x ३ x ३ फूट आकाराचा खड्डा तयार केला जातो. खड्ड्याच्या तळाशी मध्यभागी किंवा चारही कोपऱ्यांमध्ये पहारी अथवा स्क्रू ऑगरच्या सहाय्याने सुमारे एक फूट अतिरिक्त खोलीचे छिद्र केले जाते. या छिद्रामुळे पाणी आणि अन्नद्रव्ये जमिनीच्या खोल थरात झिरपून मुळांच्या कार्यक्षेत्रात साठून राहतात.
यानंतर खड्ड्याच्या तळाशी गांडूळ खत, चांगले कुजलेले शेणखत, कंपोस्ट आणि जैविक खतांचा पुरेसा वापर केला जातो. त्यामुळे मुळांच्या परिसरात उपयुक्त सूक्ष्मजिवांची वाढ होऊन अन्नद्रव्यांचे शोषण अधिक प्रभावीपणे होते.
त्यानंतर खड्ड्याच्या चारही कोपऱ्यांमध्ये तीन ते चार इंच व्यासाचे आणि सुमारे तीन फूट लांबीचे पीव्हीसी पाइप उभे बसविले जातात. या पाइपमध्ये चाळलेली नदीची बारीक वाळू भरली जाते. लागवड पूर्ण झाल्यानंतर हे पाइप अलगद काढून घेतले जातात. त्यामुळे त्या जागी वाळूचे कायमस्वरूपी स्तंभ तयार होतात. या स्तंभांमधून पाणी आणि हवा थेट मुळांच्या सानिध्यात पोहोचते.
पाणी देण्याची पद्धत
ठिबक सिंचनाचे ड्रिपर थेट वाळूच्या स्तंभाजवळ ठेवले जातात. त्यामुळे दिलेले पाणी जमिनीच्या वरच्या थरात साचत नाही किंवा पसरत नाही. ते थेट मुळांच्या कार्यक्षेत्रात झिरपते. यामुळे बाष्पीभवन मोठ्या प्रमाणात कमी होते आणि पारंपरिक सिंचनाच्या तुलनेत सुमारे ५० ते ६० टक्क्यांपर्यंत पाण्याची बचत शक्य होते.
वैज्ञानिकदृष्ट्या प्रभावी तंत्रज्ञान
वाळूच्या स्तंभांमुळे मुळांच्या परिसरात हवा खेळती राहते. त्यामुळे मुळांची श्वसनक्रिया सुधारते, सूक्ष्मजीवांची क्रियाशीलता वाढते आणि अन्नद्रव्यांचे शोषण अधिक चांगल्या प्रकारे होते. याचा थेट परिणाम झाडांच्या वाढीवर दिसून येतो.
पाणी खोलवर उपलब्ध होत असल्याने झाडांची मुळेही त्या दिशेने वाढतात. त्यामुळे मुळांचे जाळे मजबूत बनते आणि झाडांची दुष्काळ सहन करण्याची क्षमता वाढते. दीर्घकाळ पाणी कमी मिळाल्यासही झाडे तग धरू शकतात.
याशिवाय झाडांच्या बुंध्याचा व्यास वाढणे, दाट पर्णसंभार तयार होणे, फांद्यांची संख्या वाढणे आणि प्रकाशसंश्लेषण अधिक प्रभावी होणे अशा सकारात्मक बाबी दिसून येतात. परिणामी उत्पादनक्षमतेत वाढ होण्यास मदत मिळते.
सीआरए तंत्रज्ञानासाठी उपयुक्त फळपिके : CRA Technology
| फळपीक | उपयुक्तता |
|---|---|
| मोसंबी | अत्यंत उपयुक्त |
| संत्रा | अत्यंत उपयुक्त |
| डाळिंब | अत्यंत उपयुक्त |
| लिंबू | अत्यंत उपयुक्त |
| आंबा | उपयुक्त |
| सीताफळ | उपयुक्त |
| चिकू | उपयुक्त |
| जांभूळ | उपयुक्त |
हेही वाचा : आजचा हवामान इशारा: पुणे घाटमाथ्यावर रेड अलर्ट, मुंबईसह अनेक जिल्ह्यांत जोरदार पावसाची शक्यता | Heavy Rainfall Continues Across Konkan
पीकविमा भरूनही भरपाई नाही! त्यामुळे शेतकऱ्यांनी यंदा योजनेकडे फिरवली पाठ | PMFBY Crop Insurance Kharif 2026
लागवडीदरम्यान घ्यावयाची काळजी
- खड्ड्यात वापरण्यात येणारी वाळू स्वच्छ आणि चाळलेली असावी.
- ठिबक सिंचनाचे ड्रिपर वाळूच्या स्तंभाजवळच ठेवावेत.
- खड्डा भरताना सेंद्रिय खतांचा पुरेसा वापर करावा.
- पाण्याचा अतिवापर टाळावा.
- मल्चिंगचा वापर केल्यास अधिक चांगले परिणाम मिळू शकतात.
- फळबागेचे नियमित निरीक्षण करून व्यवस्थापन करावे.
कमी खर्च, सोपी अंमलबजावणी आणि पाण्याचा कार्यक्षम वापर या वैशिष्ट्यांमुळे सीआरए तंत्रज्ञान भविष्यातील हवामान बदलाच्या आव्हानांमध्ये फळबाग व्यवस्थापनासाठी उपयुक्त ठरू शकते. विशेषतः पाणीटंचाईचा सामना करणाऱ्या भागांमध्ये या तंत्रज्ञानाचा अवलंब केल्यास फळबागांची उत्पादकता टिकवून ठेवण्यास आणि पाण्याची मोठ्या प्रमाणात बचत करण्यास मदत होऊ शकते.