किसानवाणी : देशात कृषी उत्पादनांच्या वैज्ञानिक साठवणुकीला चालना देणे, शेतकऱ्यांना गोदाम पावतीच्या आधारे सहज कर्ज उपलब्ध करून देणे आणि कृषी मालाच्या व्यापारात पारदर्शकता निर्माण करणे या उद्देशाने वखार विकास व नियामक प्राधिकरण (WDRA Warehouse Inspection Agricultural Storage ) कार्यरत आहे. शेतकरी ते ग्राहक ही संकल्पना अधिक प्रभावीपणे राबविण्यासाठी शासनाने विविध योजना आणि धोरणे लागू केली असून, शेतकरी उत्पादक कंपन्या (FPO), सहकारी संस्था आणि इतर संस्थांच्या माध्यमातून मोठ्या क्षमतेची आधुनिक गोदामे उभारली जात आहेत. मात्र, या व्यवस्थेची प्रभावी अंमलबजावणी करण्यासाठी नियमित गोदाम तपासणी, गुणवत्तेचे नियंत्रण, प्रशिक्षित मनुष्यबळ आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर अत्यंत महत्त्वाचा असल्याचे स्पष्ट झाले आहे.
WDRA ने देशातील नोंदणीकृत गोदामांची नियमित तपासणी करण्यासाठी ९ तपासणी संस्थांची नियुक्ती केली आहे. या संस्थांना तपासणी अहवाल सादर करण्यासाठी साधारणपणे १० दिवसांचा कालावधी दिला जातो. प्राधिकरणाकडून नोंदणीपूर्व तपासणी, नोंदणीनंतरची तपासणी तसेच आवश्यकतेनुसार अचानक भेटी देऊनही तपासणी केली जाते. या तपासण्यांमध्ये प्रामुख्याने गोदामांच्या भौतिक सुविधा, सुरक्षा व्यवस्था, नोंदणीच्या अटींचे पालन आणि आवश्यक निकषांची पूर्तता यांची पाहणी केली जाते.
देशात २०१० पासून WDRA मार्फत निगोशिएबल वेअरहाउस रिसिट्स (Negotiable Warehouse Receipts – NWR) प्रणाली सुरू करण्यात आली. या प्रणालीचा उद्देश गोदामांमध्ये साठवलेल्या मालाच्या आधारे शेतकऱ्यांना बँकांकडून कर्ज उपलब्ध करून देणे, ग्रामीण भागात आर्थिक तरलता वाढविणे आणि वस्तूंच्या व्यापाराला चालना देणे हा आहे. ऑगस्ट २०१९ पासून नोंदणीकृत गोदामांसाठी इलेक्ट्रॉनिक निगोशिएबल वेअरहाउस रिसिट्स (e-NWR) देणे अनिवार्य करण्यात आले. मात्र, अपेक्षित प्रमाणात या प्रणालीचा वापर अद्याप वाढलेला नाही.
गोदाम नोंदणी प्रक्रियेत अनेक अडचणी असल्याचे तपासणी संस्थांच्या निरीक्षणातून समोर आले आहे. अनेक गोदामांमध्ये आवश्यक भौतिक सुविधा, अग्निशमन व्यवस्था, विमा संरक्षण, सुरक्षा ठेव, कार्यालयीन जागा, गोदाम व्यवस्थापन तंत्रज्ञान तसेच प्रशिक्षित कर्मचारी यांचा अभाव असल्याने WDRA चे निकष पूर्ण करण्यात अडचणी येतात. यामुळे अनेक सहकारी संस्था आणि शेतकरी उत्पादक कंपन्यांना नोंदणी मिळविणे कठीण ठरत आहे.
गोदामांमध्ये साठविल्या जाणाऱ्या कृषी मालाच्या गुणवत्तेची तपासणी ही WDRA च्या मानक कार्यपद्धतीनुसार केली जाणे आवश्यक आहे. गोदाम व्यवस्थापकाने माल स्वीकारण्यापूर्वी त्याचा प्रतिनिधिक नमुना तपासणे बंधनकारक आहे. ही तपासणी AGMARK मानके, केंद्र सरकारने निश्चित केलेले दर्जा निकष किंवा संबंधित कायद्यांनुसार केली जाते. साठविलेल्या मालाची गुणवत्ता आणि श्रेणी गोदामात स्पष्टपणे प्रदर्शित करणेही आवश्यक आहे. गुणवत्ता तपासणीसाठी परवानाधारक निरीक्षक किंवा NABL मान्यताप्राप्त प्रयोगशाळेची मदत घेण्याची तरतूद आहे.
मात्र, WDRA कडे नोंदणीकृत नसलेल्या अनेक गोदामांमध्ये गुणवत्ता तपासणी अद्याप पारंपरिक पद्धतीने केली जाते. ओलावा तपासण्यासाठी आर्द्रता मापकाचा वापर केला जातो, तर इतर निकष हाताने आणि दृश्य निरीक्षणाद्वारे तपासले जातात. यामुळे वेगवेगळ्या दर्जाचा माल एकत्र साठवला जाण्याची शक्यता वाढते आणि उच्च दर्जाच्या मालालाही कमी बाजारभाव मिळण्याची समस्या निर्माण होते.
e-NWR प्रणालीमुळे बँकांचा विश्वास अपेक्षित प्रमाणात वाढलेला नसल्याचेही निरीक्षण आहे. कागदविरहित गोदाम पावती ही प्रभावी संकल्पना असली तरी प्रत्यक्षात साठ्याची सुरक्षितता, गुणवत्ता आणि व्यवस्थापन याबाबत बँकांना अद्याप शंका वाटत असल्याने अनेक वित्तीय संस्था तारण व्यवस्थापकांच्या सेवांवरच अवलंबून राहतात.
गोदामांना ई-नाम (e-NAM) आणि कमोडिटी एक्स्चेंज प्लॅटफॉर्मशी जोडण्याचे प्रयत्न सुरू असले तरी त्याची व्याप्ती अद्याप मर्यादित आहे. ३१ मार्च २०२३ पर्यंत National Commodity Clearing Limited (NCCL) ने फक्त २८ गोदामांना विविध कमोडिटीज स्वीकारण्यासाठी मान्यता दिली होती. तसेच National Commodity & Derivatives Exchange (NCDEX) शी सुमारे २० लाख टन गोदाम क्षमता जोडण्यात आली आहे.
सॉफ्टवेअर सुसंगततेचा अभावही मोठा अडथळा ठरत आहे. उदाहरणार्थ, कर्नाटक राज्य वखार महामंडळाने WDRA कडे १५ गोदामांची नोंदणी केली असली तरी त्यांच्या विद्यमान सॉफ्टवेअर प्रणाली आणि रिपॉझिटरी प्रणालीमध्ये सुसंगतता नसल्यामुळे e-NWR प्रणाली पूर्ण क्षमतेने कार्यान्वित झालेली नाही.
गोदाम व्यवस्थापनातील मनुष्यबळाची कमतरता हीदेखील गंभीर समस्या आहे. अनेक गोदामांमध्ये एकाच व्यवस्थापकाकडे दोन ते तीन गोदामांची जबाबदारी असते. गुणवत्ता निरीक्षकांची कमतरता असून, अनेक ठिकाणी अर्धकुशल किंवा अकुशल कर्मचाऱ्यांवरच गोदाम व्यवस्थापन अवलंबून आहे.
WDRA नोंदणीतील प्रमुख अडचणी : WDRA Warehouse Inspection Agricultural Storage
| बाब | प्रमुख समस्या |
|---|---|
| भौतिक सुविधा | निकषांनुसार सुविधा अपुऱ्या |
| नोंदणी प्रक्रिया | शुल्क, विमा आणि सुरक्षा ठेव |
| गुणवत्ता नियंत्रण | प्रशिक्षित निरीक्षकांचा अभाव |
| e-NWR | कमी स्वीकार आणि तांत्रिक अडचणी |
| सॉफ्टवेअर | विविध प्रणालींमध्ये सुसंगततेचा अभाव |
| मनुष्यबळ | कुशल कर्मचाऱ्यांची कमतरता |
| बँकांचा विश्वास | तारण व्यवस्थापकांवर अधिक अवलंबित्व |
हे वाचा : मागेल त्याला सौर कृषी पंप योजनेसाठी ७९३.७९ कोटी निधी मंजूर; शेतकऱ्यांना मोठा दिलासा | Maharashtra Solar Pump Scheme Agriculture
धान व मका उत्पादकांना मोठा दिलासा! १५७.३३ कोटींचे चुकारे खात्यात जमा होण्यास सुरुवात | Maharashtra Paddy Procurement
एकूणच, देशातील कृषी गोदाम व्यवस्थेला अधिक सक्षम करण्यासाठी केवळ गोदामांची उभारणी पुरेशी नाही, तर नियमित तपासणी, दर्जेदार गुणवत्ता नियंत्रण, प्रशिक्षित मनुष्यबळ, डिजिटल प्रणालींचे एकत्रीकरण आणि e-NWR चा प्रभावी वापर यावर अधिक भर देणे आवश्यक आहे. यामुळे शेतकऱ्यांना सुरक्षित साठवणूक, सुलभ कर्जपुरवठा आणि कृषी उत्पादनाला अधिक चांगला बाजारभाव मिळण्यास निश्चितच मदत होऊ शकते.