किसानवाणी : एल निनोच्या (El Nino) संभाव्य प्रभावामुळे फळपिकांवर होणारे दुष्परिणाम आणि त्यावरील प्रतिबंधात्मक उपाययोजनांबाबत कृषी विभागाने जनजागृती मोहीम सुरू केली आहे. बदलत्या हवामान परिस्थितीत फळबागांचे संरक्षण करण्यासाठी शेतकऱ्यांनी योग्य नियोजन करावे, असे आवाहन प्रभारी जिल्हा अधीक्षक कृषी अधिकारी एस. एम. साळवे यांनी केले आहे.
श्री. साळवे यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, प्रशांत महासागरातील तापमानात होणारी वाढ ही ‘एल निनो’ या हवामान घटनेला कारणीभूत ठरते. या घटनेचा परिणाम जगभरातील हवामान व्यवस्थेवर होत असून भारतासह महाराष्ट्रात पावसाचे प्रमाण कमी होणे, पावसाचे वितरण असमान होणे किंवा काही भागांमध्ये पावसाचा खंड पडणे अशा परिस्थिती निर्माण होऊ शकतात. या बदलत्या हवामानाचा फळपिकांच्या वाढीवर, उत्पादनक्षमतेवर आणि गुणवत्तेवर प्रतिकूल परिणाम होण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे.
याच पार्श्वभूमीवर फळबाग उत्पादक शेतकऱ्यांना सावध करण्यासाठी आणि संभाव्य नुकसान टाळण्यासाठी कृषी विभागाने विविध तांत्रिक उपाययोजनांची माहिती देण्यास सुरुवात केली आहे. एल निनोच्या परिणामांविषयी अधिक मार्गदर्शनासाठी शेतकऱ्यांनी जवळच्या तालुका कृषी अधिकारी कार्यालयाशी संपर्क साधावा, असेही श्री. साळवे यांनी सांगितले.
एल निनोमुळे सर्वाधिक परिणाम पाण्याच्या उपलब्धतेवर होण्याची शक्यता आहे. पाण्याची तीव्र कमतरता निर्माण झाल्यास झाडांची अन्ननिर्मिती प्रक्रिया मंदावते, वाढ खुंटते आणि उत्पादनात घट येते. फळपिकांमध्ये फुलगळ व फळगळ वाढल्याने उत्पादनावर थेट परिणाम होतो. अतिउष्णतेमुळे फळांची बाह्य तसेच अंतर्गत गुणवत्ता खालावते, फळांचा आकार लहान राहतो आणि बाजारमूल्य घटण्याची शक्यता निर्माण होते.
याशिवाय उष्ण व कोरड्या हवामानामुळे तुडतुडे, मावा आणि फळमाशी यांसारख्या रसशोषक किडींचा प्रादुर्भाव वाढू शकतो. काही परिस्थितींमध्ये बुरशीजन्य रोगांचाही प्रसार होण्याची शक्यता असते. मातीतील ओलावा कमी झाल्याने सेंद्रिय घटकांचे प्रमाण घटते आणि मुळांची अन्नद्रव्ये शोषून घेण्याची क्षमता कमी होते. परिणामी झाडांची एकूण वाढ आणि उत्पादनक्षमता प्रभावित होते.
या परिस्थितीचा सामना करण्यासाठी कृषी विभागाने काही महत्त्वाच्या उपाययोजना सुचवल्या आहेत. पारंपरिक सिंचनाऐवजी ठिबक किंवा तुषार सिंचन पद्धतीचा अवलंब करावा. जमिनीतील ओलावा टिकवून ठेवण्यासाठी झाडांच्या भोवती सुके गवत, पालापाचोळा किंवा प्लास्टिक मल्चिंगचा वापर करावा. झाडांवरील अनावश्यक फांद्या आणि पाणी ओढणारे फुटवे काढून टाकल्यास पाण्याची गरज कमी होते. तसेच कीडग्रस्त आणि रोगग्रस्त फांद्यांची छाटणी करणेही आवश्यक आहे.
झाडांचा आकार नियंत्रित ठेवण्यासाठी शिफारशीनुसार छाटणी व आकार व्यवस्थापन करावे. आगामी पावसाळ्यातील प्रत्येक थेंब साठवण्यासाठी शेततळे, बंधारे आणि इतर जलसंधारण उपाययोजनांवर भर द्यावा. रासायनिक खतांचा अतिवापर टाळून सेंद्रिय खतांचा वापर वाढवावा. झाडांची प्रतिकारशक्ती मजबूत करण्यासाठी आवश्यक त्या वेळी सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची फवारणी करणेही गरजेचे आहे.
प्रमुख फळपिकांवर एल निनोचा परिणाम वेगवेगळ्या स्वरूपात दिसून येऊ शकतो. आंबा पिकात मोठ्या प्रमाणावर मोहोर गळणे आणि फळगळ होऊ शकते. डाळिंबामध्ये पाण्याचा ताण वाढल्यास फळे फुटण्याची समस्या निर्माण होऊन फळांचा आकार लहान राहतो. द्राक्षामध्ये मण्यांचा आकार कमी राहण्याची शक्यता असते. संत्रा पिकात फळांचा रसाळपणा आणि गुणवत्ता घटू शकते, तर केळी पिकात पाण्याची कमतरता आणि वाढते तापमान यामुळे झाडांची वाढ मंदावू शकते.
बदलत्या हवामानाच्या पार्श्वभूमीवर शेतकऱ्यांनी वेळेवर नियोजन करून आधुनिक तंत्रज्ञानाचा अवलंब केल्यास संभाव्य नुकसान कमी करता येईल आणि फळबागांचे उत्पादन टिकवून ठेवता येईल, असे कृषी विभागाने स्पष्ट केले आहे.