भारतातील शेतकरी आता पारंपरिक पिकांबरोबरच उच्च मूल्य असलेल्या फळपिकांकडे वळत आहेत. जागतिक बाजारपेठेत मोठी मागणी असलेल्या आणि ‘सुपरफूड’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या सीबकथॉर्न (Sea Buckthorn Farming) या फळपिकाकडेही अनेकांचे लक्ष वेधले जात आहे. जीवनसत्त्वे, खनिजे आणि अँटिऑक्सिडंट्सने समृद्ध असलेले हे फळ आरोग्यासाठी अत्यंत लाभदायक मानले जाते. त्यामुळे अन्नप्रक्रिया, औषधनिर्मिती आणि सौंदर्यप्रसाधन उद्योगात त्याची मागणी सातत्याने वाढत आहे.
काय आहे सीबकथॉर्न?
सीबकथॉर्न हे काटेरी झुडूपवर्गीय बहुवर्षायू फळझाड आहे. याचे शास्त्रीय नाव Hippophae rhamnoides असे आहे. या झाडाला नारिंगी रंगाची लहान फळे लागतात. फळांचा स्वाद आंबट असून त्यामध्ये जीवनसत्त्व ‘सी’, ‘ई’, ‘ए’, ओमेगा फॅटी अॅसिड्स आणि विविध अँटिऑक्सिडंट्स मोठ्या प्रमाणात आढळतात.
सीबकथॉर्नच्या फळांमध्ये संत्र्यापेक्षा अनेक पटीने अधिक जीवनसत्त्व ‘सी’ असल्याचे सांगितले जाते. त्यामुळे रोगप्रतिकारशक्ती वाढविण्यासाठी आणि आरोग्यपूरक पदार्थ तयार करण्यासाठी याचा मोठ्या प्रमाणात वापर केला जातो.
भारतातील लागवड
भारतामध्ये सीबकथॉर्नची लागवड मुख्यतः लडाख, हिमाचल प्रदेश, उत्तराखंड आणि सिक्कीममधील थंड प्रदेशांमध्ये केली जाते. हे पीक समुद्रसपाटीपासून सुमारे 2,000 ते 4,500 मीटर उंचीवरील भागात चांगले वाढते. अत्यंत कमी तापमान, बर्फवृष्टी आणि कोरडे वातावरणही हे झाड सहज सहन करू शकते.
हवामान आणि जमीन
सीबकथॉर्न हे थंड हवामानातील पीक आहे. -40 अंश सेल्सिअस ते 40 अंश सेल्सिअसपर्यंत तापमान सहन करण्याची क्षमता या वनस्पतीमध्ये असते. चांगला निचरा होणारी वालुकामय किंवा गाळयुक्त जमीन लागवडीसाठी योग्य मानली जाते.
विशेष म्हणजे कमी सुपीक जमीन आणि डोंगराळ प्रदेशातही हे पीक वाढू शकते. मुळांमध्ये नायट्रोजन स्थिरीकरण करणाऱ्या जिवाणूंची गाठ असल्यामुळे जमिनीची सुपीकता वाढण्यास मदत होते.
लागवड पद्धत
सीबकथॉर्नची लागवड प्रामुख्याने रोपांद्वारे केली जाते. साधारणपणे 2 ते 3 मीटर अंतरावर लागवड केली जाते. नर आणि मादी झाडांचे प्रमाण योग्य ठेवणे आवश्यक असते, कारण फळधारणा मादी झाडांवरच होते. परागीकरणासाठी काही नर झाडे बागेत ठेवावी लागतात.
लागवडीनंतर सुरुवातीच्या काळात नियमित सिंचनाची आवश्यकता असते. एकदा झाडांची वाढ झाल्यानंतर कमी पाण्यातही ते चांगले उत्पादन देऊ शकतात.
उत्पादन आणि उत्पन्न
लागवडीनंतर साधारणपणे 3 ते 4 वर्षांनी फळधारणा सुरू होते. पूर्ण वाढ झालेल्या झाडापासून 10 ते 25 किलोपर्यंत फळांचे उत्पादन मिळू शकते. योग्य व्यवस्थापन केल्यास हेक्टरी अनेक टन उत्पादन मिळण्याची क्षमता या पिकामध्ये आहे.
फळांबरोबरच पाने, बिया आणि तेल यांनाही बाजारात मोठी मागणी असल्याने अतिरिक्त उत्पन्न मिळू शकते.
सीबकथॉर्नचे विविध उपयोग
1. ज्यूस आणि पेये
सीबकथॉर्नपासून ज्यूस, स्क्वॅश, सिरप आणि हेल्थ ड्रिंक्स तयार केली जातात.
2. जॅम आणि जेली
फळांपासून जॅम, जेली आणि विविध खाद्यपदार्थ तयार केले जातात.
3. औषधनिर्मिती
रोगप्रतिकारशक्ती वाढविणाऱ्या अनेक उत्पादनांमध्ये सीबकथॉर्नचा वापर केला जातो.
4. सौंदर्यप्रसाधने
सीबकथॉर्न तेलाचा वापर त्वचा आणि केसांच्या उत्पादनांमध्ये मोठ्या प्रमाणात होतो.
5. पोषणपूरक उत्पादने
कॅप्सूल, पावडर आणि हेल्थ सप्लिमेंट्स तयार करण्यासाठी या फळाचा उपयोग होतो.
बाजारपेठेतील मागणी
जगभरात आरोग्याविषयी जागरूकता वाढत असल्यामुळे सीबकथॉर्नपासून तयार होणाऱ्या उत्पादनांची मागणी वेगाने वाढत आहे. विशेषतः युरोप, अमेरिका आणि आशियातील अनेक देशांमध्ये याला मोठी बाजारपेठ उपलब्ध आहे. भारतातही न्यूट्रास्युटिकल आणि हेल्थ फूड उद्योगात याचा वापर वाढत आहे. महाराष्ट्रात सीबकथॉर्नची लागवड शक्य का? तज्ज्ञ काय सांगतात?
महाराष्ट्रात सीबकथॉर्नची लागवड शक्य आहे का? तज्ज्ञ काय सांगतात?
भारतातील शेतकरी सध्या उच्च मूल्य असलेल्या आणि निर्यातक्षम पिकांच्या शोधात आहेत. अशाच पिकांमध्ये ‘सुपरफूड’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या सीबकथॉर्न (Sea Buckthorn) या फळपिकाची चर्चा वाढत आहे. लडाख, हिमाचल प्रदेश आणि उत्तराखंडमध्ये याची यशस्वी लागवड होत असल्याने महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांमध्येही या पिकाबाबत उत्सुकता निर्माण झाली आहे. मात्र महाराष्ट्रातील हवामान या पिकासाठी कितपत अनुकूल आहे, हा महत्त्वाचा प्रश्न आहे.
सीबकथॉर्नचे मूळ वैशिष्ट्य
सीबकथॉर्न हे हिमालयीन प्रदेशातील एक काटेरी झुडूपवर्गीय फळपीक आहे. हे पीक विशेषतः थंड, कोरड्या आणि कमी पर्जन्यमान असलेल्या भागात उत्तम वाढते. लडाखसारख्या ‘कोल्ड डेजर्ट’ प्रदेशात ते नैसर्गिकरीत्या मोठ्या प्रमाणावर आढळते. या वनस्पतीला -40°C ते +40°C पर्यंतचे तापमान सहन करण्याची क्षमता असून ती दुष्काळप्रतिकारक मानली जाते.
महाराष्ट्रातील हवामान किती अनुकूल?
महाराष्ट्रात महाबळेश्वर, पाचगणी, भंडारदरा, तोरणमाळ आणि काही सह्याद्री परिसर थंड हवामानासाठी ओळखले जातात. त्यामुळे प्रथमदर्शनी सीबकथॉर्नची लागवड शक्य वाटते. परंतु या पिकासाठी केवळ कमी तापमान पुरेसे नसते.
सीबकथॉर्नला भरपूर सूर्यप्रकाश, चांगला निचरा होणारी जमीन आणि तुलनेने कोरडे वातावरण आवश्यक असते. विशेषतः फुलोरा आणि फळधारणेच्या काळात जास्त आर्द्रता व सततचा पाऊस अडथळा ठरू शकतो.
महाबळेश्वरमध्ये स्ट्रॉबेरी होते, मग सीबकथॉर्न का नाही?
हा सर्वाधिक विचारला जाणारा प्रश्न आहे.
स्ट्रॉबेरी आणि सीबकथॉर्न दोन्ही थंड हवामानातील पिके असली तरी त्यांची पर्यावरणीय गरज वेगळी आहे.
| बाब | स्ट्रॉबेरी | सीबकथॉर्न |
|---|---|---|
| हवामान | थंड व दमट | थंड व कोरडे |
| पाऊस | मध्यम ते जास्त चालतो | कमी पाऊस अधिक अनुकूल |
| आर्द्रता | सहनशील | कमी आर्द्रता पसंत |
| नैसर्गिक क्षेत्र | समशीतोष्ण प्रदेश | हिमालयीन कोल्ड डेजर्ट |
यामुळे महाबळेश्वरसारख्या थंड पण अतिवृष्टीच्या भागात सीबकथॉर्नची व्यावसायिक लागवड अजून सिद्ध झालेली नाही.
कोणते भाग सर्वाधिक आशादायक?
तज्ज्ञांच्या दृष्टीने खालील भागांमध्ये प्रायोगिक लागवडीची शक्यता दिसून येते:
1. महाबळेश्वर – पाचगणी
- कमी तापमानाचा फायदा.
- उंची 1,300 मीटरपेक्षा जास्त.
- मात्र अतिवृष्टी मोठा अडथळा.
2. भंडारदरा – कळसूबाई परिसर
- उंची आणि तुलनेने कमी आर्द्रता.
- चांगला निचरा असलेल्या जमिनी उपलब्ध.
3. तोरणमाळ (नंदुरबार)
- थंड व तुलनेने कोरडे वातावरण.
- संशोधनाची गरज असली तरी संभाव्यता दिसते.
4. सह्याद्रीच्या पावसाच्या सावलीतील भाग
- सातारा, सांगली आणि कोल्हापूरमधील काही डोंगराळ पट्टे.
- कमी आर्द्रता आणि चांगला सूर्यप्रकाश मिळू शकतो.
शेतकऱ्यांनी काय करावे?
सध्या महाराष्ट्रात सीबकथॉर्नची व्यावसायिक लागवड सुरू करण्यापूर्वी काळजी घेणे आवश्यक आहे.
- सुरुवातीला 20 ते 50 रोपांचा चाचणी प्लॉट उभारावा.
- किमान 3 ते 4 वर्षे वाढ आणि फळधारणा निरीक्षणात ठेवावी.
- कृषी विद्यापीठ किंवा संशोधन संस्थांच्या मार्गदर्शनाखाली प्रयोग करावेत.
- यशस्वी परिणाम मिळाल्यानंतरच मोठ्या प्रमाणावर विस्तार करावा.
भविष्यात संधी आहे का?
जागतिक स्तरावर सीबकथॉर्नपासून ज्यूस, जॅम, हेल्थ ड्रिंक्स, औषधे, कॉस्मेटिक्स आणि न्यूट्रास्युटिकल उत्पादने तयार केली जात आहेत. या फळामध्ये शेकडो जैवसक्रिय घटक आढळतात आणि त्याला ‘सुपरफूड’ म्हणून ओळखले जाते. त्यामुळे भविष्यात बाजारपेठेची संधी मोठी आहे.
महाराष्ट्रात सीबकथॉर्नची व्यावसायिक लागवड आजघडीला शिफारस करता येणार नाही. मात्र महाबळेश्वर, भंडारदरा, तोरणमाळ आणि काही डोंगराळ भागांमध्ये संशोधन व प्रायोगिक लागवडीसाठी संधी नक्कीच आहे. हे पीक महाराष्ट्रासाठी पूर्णपणे अशक्य नाही, पण त्याच्या यशासाठी हवामान, आर्द्रता आणि पर्जन्यमान यांचा सखोल अभ्यास आवश्यक आहे. त्यामुळे सध्या ‘मोठी गुंतवणूक’ करण्याऐवजी ‘छोट्या प्रमाणावर प्रयोग’ हा अधिक शहाणपणाचा मार्ग ठरू शकतो.