किसानवाणी : हवामानातील सातत्याने होत असलेल्या बदलांमुळे शेतीपुढील आव्हाने दिवसेंदिवस वाढत आहेत. कधी अत्यल्प पाऊस, कधी अल्प कालावधीत होणारा मुसळधार पाऊस, तर कधी अतिवृष्टी अशा अनिश्चित परिस्थितीचा थेट परिणाम खरीप हंगामातील पिकांच्या वाढीवर आणि उत्पादनावर होत आहे. विशेषतः मध्यम ते भारी जमिनीमध्ये पावसाचे पाणी साचल्यामुळे पिकांची मुळे कुजण्याचा धोका वाढतो, तर कमी पावसाच्या परिस्थितीत जमिनीत आवश्यक ओलावा टिकत नसल्याने पिकांची वाढ खुंटते. अशा बदलत्या हवामानात पावसाच्या प्रत्येक थेंबाचा योग्य वापर करणे आणि अतिरिक्त पाण्याचा प्रभावी निचरा करणे अत्यंत आवश्यक झाले आहे. यासाठी रुंद वरंबा-सरी (BBF Farming) लागवड पद्धत अत्यंत प्रभावी पर्याय म्हणून समोर आली आहे.
बीबीएफ पद्धतीमध्ये रुंद वरंबा आणि दोन्ही बाजूंना सऱ्या तयार केल्या जातात. त्यामुळे जास्त पाऊस झाल्यास अतिरिक्त पाणी सऱ्यांमधून सहज बाहेर पडते आणि शेतात पाणी साचत नाही. दुसरीकडे, कमी किंवा मध्यम प्रमाणात पाऊस झाल्यास हेच पाणी सऱ्यांमध्ये साचून हळूहळू जमिनीत मुरते. परिणामी पिकांना अधिक काळ ओलावा उपलब्ध राहतो आणि दुष्काळासारख्या परिस्थितीतही पिकांना त्याचा फायदा होतो.
बीबीएफ लागवड पद्धतीची आवश्यकता
बदलत्या हवामानामुळे अनेकदा कमी पाऊस किंवा कमी वेळात मोठ्या प्रमाणावर पाऊस पडतो. या दोन्ही परिस्थितींमध्ये पारंपरिक सपाट पद्धतीने केलेल्या शेतीत पिकांचे नुकसान होण्याची शक्यता वाढते. कमी पावसामुळे जमिनीत ओलावा कमी होऊन भेगा पडतात, तर अतिवृष्टी झाल्यास शेतात पाणी साचून पिकांची वाढ खुंटते. त्यामुळे मध्यम आणि भारी जमिनीमध्ये पाण्याचा योग्य निचरा आणि आवश्यक तेवढे पाणी जमिनीत मुरण्यासाठी बीबीएफ पद्धत उपयुक्त ठरते.
या पद्धतीत पिकांच्या गरजेनुसार ६० ते १५० सेंमी रुंदीचे वरंबे तयार करता येतात. अधिक अंतरावर लागवड होणाऱ्या पिकांसाठी एका वरंब्यावर दोन ओळी, तर कमी अंतरावर लागवड होणाऱ्या पिकांसाठी चार ओळी घेणे शक्य होते.
सोयाबीन लागवडीसाठी बीबीएफ पद्धतीचा प्रभावी वापर
सोयाबीन लागवडीमध्ये बीबीएफ पद्धतीचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. या पद्धतीत रुंद वरंब्यावर सोयाबीनची पेरणी केली जाते आणि दोन्ही बाजूंना सऱ्या तयार असल्यामुळे पाण्याचे योग्य व्यवस्थापन होते.
बीबीएफ यंत्रामध्ये सरी तयार करण्यासाठी दोन्ही बाजूंना दोन रिजर बसवलेले असतात. त्यामुळे आवश्यक त्या आकाराच्या आणि खोलीच्या सऱ्या तयार करणे शक्य होते. दोन सऱ्यांच्या मधोमध तयार झालेल्या रुंद वरंब्यावर टोकण यंत्राच्या सहाय्याने पेरणी केली जाते.
सोयाबीनची पेरणी साधारणपणे ३ ते ५ सेंमी खोलीवर करावी. यंत्रामध्ये बियाणे आणि खतासाठी स्वतंत्र पेट्या, बीजमापन यंत्रणा, फणी, चकरी, बी-खत नळ्या आणि मजबूत फ्रेम अशी संपूर्ण व्यवस्था असते. त्यामुळे पेरणी आणि खत टाकण्याचे काम एकाचवेळी पूर्ण होते.
सोयाबीन पेरणीसाठी बीबीएफ यंत्राचे फाळ १५० सेंमी अंतरावर ठेवून यंत्र चालविले जाते. या प्रक्रियेत १२० सेंमी रुंदीचा वरंबा तयार होतो आणि त्यावर ३० सेंमी अंतरावर सोयाबीनच्या चार ओळी सहज घेता येतात.
ट्रॅक्टरचलित बीबीएफ पेरणी यंत्राचे प्रमुख फायदे : BBF Farming
| बाब | फायदा |
|---|---|
| पावसाचे पाणी | प्रत्येक थेंबाचा प्रभावी वापर होतो. |
| ओलावा व्यवस्थापन | सऱ्यांमध्ये पाणी साठून हळूहळू मुरल्याने जमिनीत अधिक काळ ओलावा टिकतो. |
| अतिवृष्टी संरक्षण | अतिरिक्त पाण्याचा निचरा होत असल्याने पाणी साचत नाही आणि मूळकुज कमी होते. |
| खत व्यवस्थापन | पेरणी आणि खत देण्याचे काम एकाचवेळी होत असल्याने खतांचा कार्यक्षम वापर होतो. |
| पेरणीची अचूकता | बियाणे योग्य खोलीवर आणि समान अंतरावर पडते. |
| उगवण | एकसारखी उगवण होऊन अपेक्षित रोपसंख्या राखणे शक्य होते. |
| खर्च बचत | मजुरी, वेळ आणि इंधनाची बचत होते. |
| आंतरमशागत | निंदणी व इतर मशागतीची कामे अधिक सोपी होतात. |
बदलत्या हवामानात शाश्वत शेतीसाठी प्रभावी पर्याय
आज हवामानातील अनिश्चितता लक्षात घेता बीबीएफ लागवड पद्धत ही केवळ पाणी व्यवस्थापनाची तंत्रज्ञानाधारित पद्धत नसून उत्पादन स्थिर ठेवण्यासाठीही प्रभावी उपाय मानली जाते. कमी पाऊस असो किंवा अतिवृष्टी, दोन्ही परिस्थितींमध्ये पिकांना आवश्यक ओलावा उपलब्ध करून देत अतिरिक्त पाण्याचा निचरा करण्याची क्षमता या पद्धतीमध्ये आहे. विशेषतः सोयाबीनसारख्या खरीप पिकांसाठी मध्यम ते भारी जमिनीत बीबीएफ पद्धतीचा अवलंब केल्यास उगवण, वाढ, खतांचा कार्यक्षम वापर आणि उत्पादन यामध्ये सकारात्मक परिणाम दिसून येतात. त्यामुळे बदलत्या हवामानाशी जुळवून घेत शाश्वत शेती करण्यासाठी बीबीएफ लागवड पद्धतीचा विचार करणे शेतकऱ्यांसाठी फायदेशीर ठरू शकते.