पीक उत्पादन वाढवायचे आहे? खतांच्या पायाभूत मात्रेचा हा शास्त्रीय नियम जाणून ‘घ्या’ | Fertilizer Management Basal Dose

किसानवाणी : पीक उत्पादन वाढविणे, उत्पादनाचा दर्जा सुधारणे आणि जमिनीची सुपीकता दीर्घकाळ टिकवून ठेवणे यासाठी संतुलित खत व्यवस्थापन अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. खतांचा योग्य वेळी, योग्य प्रमाणात आणि योग्य पद्धतीने वापर केल्यास पिकांना आवश्यक अन्नद्रव्यांचा पुरवठा योग्य प्रकारे होतो. या सर्व प्रक्रियेत पेरणीपूर्वी किंवा पेरणीच्या वेळी जमिनीत दिली जाणारी पायाभूत मात्रा (Fertilizer Management Basal Dose) ही खत व्यवस्थापनातील सर्वात महत्त्वाची आणि शास्त्रीय पद्धत मानली जाते.

पायाभूत मात्रा म्हणजे पेरणी किंवा लागवडीपूर्वी अथवा त्याच वेळी जमिनीत मिसळून दिलेली खतांची मात्रा. या माध्यमातून पिकांना सुरुवातीच्या वाढीसाठी आवश्यक पोषक अन्नद्रव्ये उपलब्ध होतात. विशेषतः संपूर्ण स्फुरद, पालाश, गंधक, सूक्ष्म अन्नद्रव्ये आणि नत्राचा काही भाग पायाभूत मात्रेत दिला जातो. तर नत्राची उर्वरित मात्रा पिकाच्या वाढीच्या महत्त्वाच्या अवस्थांमध्ये विभागून देण्याची शिफारस करण्यात येते.

सुरुवातीच्या वाढीच्या टप्प्यात बियाण्याची उगवण आणि रोपांची वाढ ही पिकाच्या पुढील उत्पादनासाठी अत्यंत निर्णायक असते. बियाण्यामध्ये सुरुवातीस काही प्रमाणात पोषक तत्त्वांचा साठा असला तरी पायाभूत खतांमुळे रोपांना आवश्यक अन्नद्रव्ये वेळेवर उपलब्ध होतात. त्यामुळे उगवण एकसारखी होते, रोपांची वाढ जोमदार होते आणि अपेक्षित रोपसंख्या टिकून राहण्यास मदत मिळते.

पायाभूत मात्रेत दिलेले स्फुरद मुळांच्या वाढीसाठी विशेष महत्त्वाचे असते. स्फुरद हे जमिनीत कमी हालचाल करणारे अन्नद्रव्य असल्यामुळे ते पेरणीच्या वेळीच मुळांच्या कक्षेत उपलब्ध करून देणे आवश्यक असते. यामुळे मुळांची वाढ मजबूत होते, पाणी आणि अन्नद्रव्यांचे शोषण अधिक कार्यक्षमतेने होते तसेच दुष्काळासारख्या प्रतिकूल परिस्थितीतही पिकांचा टिकाव वाढतो.

नत्र आणि पालाश यांचाही सुरुवातीच्या वाढीत महत्त्वाचा वाटा असतो. भात, गहू यांसारख्या पिकांमध्ये सुरुवातीला योग्य प्रमाणात उपलब्ध झालेल्या अन्नद्रव्यांमुळे फुटव्यांची संख्या वाढते आणि उत्पादनात वाढ होण्यास मदत मिळते. पिकाच्या पहिल्या १५ ते ३० दिवसांच्या वाढीच्या काळात अन्नद्रव्यांची कमतरता निर्माण झाल्यास त्याचा परिणाम पुढील उत्पादनावर होतो आणि नंतर खते दिली तरी ती भरून काढणे कठीण ठरते.

योग्य पद्धतीने दिलेल्या पायाभूत खतांमुळे खत वापर कार्यक्षमता वाढते. अन्नद्रव्यांची नासाडी कमी होते, उत्पादन खर्चात बचत होते आणि पिकांना आवश्यक पोषण योग्य वेळी उपलब्ध होते. विशेषतः स्फुरद व पालाश यांसारखी अन्नद्रव्ये नंतरच्या वाढीच्या टप्प्यात दिल्यास त्यांचा अपेक्षित फायदा होत नाही. त्यामुळे ही खते संपूर्णपणे पेरणीच्या वेळी देणे अधिक उपयुक्त ठरते. रासायनिक खतांसोबत शेणखत किंवा हिरवळीच्या खतांचा वापर केल्यास जमिनीतील सूक्ष्मजीवांची क्रिया वाढते आणि अन्नद्रव्ये अधिक सहज उपलब्ध होतात.

संतुलित पायाभूत खत व्यवस्थापनामुळे उत्पादनाच्या गुणवत्तेतही सुधारणा होते. धान्य पिकांमध्ये दाण्यांचे वजन वाढते, तेलबिया पिकांमध्ये तेलाचे प्रमाण वाढते, उसामध्ये साखरेचे प्रमाण सुधारते तर फळपिकांमध्ये आकार, रंग आणि दर्जा अधिक चांगला मिळतो. तसेच योग्य पोषण मिळालेली पिके दुष्काळ, उष्णता, कीड आणि रोगांचा सामना अधिक प्रभावीपणे करू शकतात.

जमिनीची सुपीकता टिकवून ठेवण्यासाठीही पायाभूत खत व्यवस्थापन महत्त्वाचे आहे. संतुलित खत वापरामुळे जमिनीतील अन्नद्रव्यांचे संतुलन राखले जाते, पोषणतत्त्वांचा ऱ्हास कमी होतो आणि दीर्घकालीन मृदा आरोग्य सुधारण्यास मदत होते. यामुळे मृदा आणि जलप्रदूषण कमी होऊन शाश्वत शेतीला चालना मिळते.

खतांच्या पायाभूत मात्रेबाबत सर्वसाधारण शिफारसी : Fertilizer Management Basal Dose

नत्र हे अत्यंत चल अन्नद्रव्य असल्यामुळे ते पावसाच्या किंवा सिंचनाच्या पाण्याबरोबर वाहून जाण्याची तसेच हवेत उडून जाण्याची शक्यता जास्त असते. त्यामुळे नत्राची संपूर्ण मात्रा एकाच वेळी न देता दोन किंवा तीन हप्त्यांमध्ये देणे अधिक फायदेशीर ठरते. उदाहरणार्थ, एखाद्या पिकासाठी १२० किलो नत्र प्रति हेक्टर शिफारस असल्यास ४० किलो पेरणीवेळी, ४० किलो वाढीच्या अवस्थेत आणि उर्वरित ४० किलो फुलोऱ्याच्या किंवा महत्त्वाच्या अवस्थेत देणे योग्य मानले जाते. यामुळे नत्राची नासाडी कमी होते, खत वापर कार्यक्षमता वाढते, उत्पादन खर्चात बचत होते आणि कमी खतामध्ये अधिक उत्पादन मिळण्यास मदत होते.

खतांचा वापर करताना घ्यावयाची काळजी

• माती परीक्षणावर आधारित खतांची मात्रा निश्चित करावी.
• खते योग्य खोलीवर जमिनीत मिसळून द्यावीत.
• बियाणे आणि खतांचा थेट संपर्क होणार नाही याची काळजी घ्यावी.
• रासायनिक खतांसोबत सेंद्रिय खतांचा संतुलित वापर करावा.
• पिकानुसार शिफारस केलेल्या मात्रेपेक्षा अधिक खते वापरू नयेत.
• नत्रयुक्त खतांचा वापर पावसाचा अंदाज लक्षात घेऊन विभागून करावा.
• शक्य असल्यास दोन चाड्याच्या पाभरीने बियाणे व खते वेगवेगळ्या खोलीवर पेरावीत.

एकंदरीत पाहता, खतांची पायाभूत मात्रा हा केवळ खत देण्याचा टप्पा नसून शास्त्रीय खत व्यवस्थापनाचा पाया आहे. माती परीक्षणावर आधारित संतुलित खत व्यवस्थापनाचा अवलंब केल्यास पिकांची सुरुवातीची वाढ जोमदार होते, मुळांचा विकास सुधारतो, खतांचा कार्यक्षम वापर होतो, उत्पादन आणि गुणवत्ता वाढते तसेच जमिनीची सुपीकता दीर्घकाळ टिकून राहते. त्यामुळे शाश्वत आणि अधिक उत्पादनक्षम शेतीसाठी प्रत्येक शेतकऱ्याने संतुलित पायाभूत खत व्यवस्थापनाचा अवलंब करणे आवश्यक आहे.