किसानवाणी : संरक्षित शेतीमध्ये पॉलिहाउस उभारणी करताना सर्वात (Polyhouse Farming Structure) महत्त्वाचा निर्णय म्हणजे त्याच्या सांगाड्यासाठी योग्य साहित्याची निवड होय. पॉलिहाउसची मजबुती, टिकाऊपणा, देखभाल खर्च, हवामानाचा प्रतिकार करण्याची क्षमता तसेच दीर्घकालीन उत्पादनक्षमता ही मोठ्या प्रमाणात सांगाड्यावर अवलंबून असते. त्यामुळे पॉलिहाउस उभारण्यापूर्वी उपलब्ध आर्थिक क्षमता, स्थानिक हवामान, पिकांचा प्रकार आणि भविष्यातील व्यावसायिक गरजा लक्षात घेऊन सांगाड्याचे साहित्य निवडणे आवश्यक ठरते.
सांगाडा तयार करण्यासाठी प्रामुख्याने बांबू, लाकूड, गॅल्व्हनाइज्ड आयर्न (GI) पाइप, स्टील तसेच काही ठिकाणी ॲल्युमिनियमचा वापर केला जातो. प्रत्येक साहित्याचे स्वतःचे फायदे आणि मर्यादा आहेत. कमी खर्चातील पॉलिहाउससाठी बांबू किंवा लाकूड योग्य पर्याय ठरतो, तर मोठ्या प्रमाणावर व्यावसायिक शेतीसाठी गॅल्व्हनाइज्ड आयर्न सांगाड्याला सर्वाधिक पसंती दिली जाते.
सांगाड्याच्या साहित्यानुसार पॉलिहाउसचे प्रमुख प्रकार : Polyhouse Farming Structure
| सांगाड्याचा प्रकार | प्रमुख वैशिष्ट्ये | अंदाजे आयुष्य | उपयुक्तता |
|---|---|---|---|
| बांबू / लाकडी सांगाडा | कमी खर्च, स्थानिक साहित्य | तुलनेने कमी | लहान व अल्पभूधारक शेतकरी |
| गॅल्व्हनाइज्ड आयर्न (GI) सांगाडा | मजबूत, गंजरोधक, दीर्घायुषी | २० ते २५ वर्षे | व्यावसायिक संरक्षित शेती |
बांबू किंवा लाकडी सांगाडा पॉलिहाउस
बांबू किंवा लाकडाचा सांगाडा वापरून उभारण्यात येणारे पॉलिहाउस हे कमी खर्चातील आणि पर्यावरणपूरक मॉडेल मानले जाते. ग्रामीण भागात बांबू आणि लाकूड सहज उपलब्ध असल्यामुळे अल्पभूधारक शेतकरी तसेच संरक्षित शेतीची सुरुवात करणाऱ्या नवोदितांसाठी हा प्रकार विशेष उपयुक्त ठरतो.
या प्रकारामध्ये बांबू किंवा मजबूत लाकडी खांब जमिनीत दोन ते अडीच फूट खोल रोवून त्यावर आडवे आणि तिरपे आधार दिले जातात. संपूर्ण रचनेवर २०० मायक्रॉन जाडीची यूव्ही-स्थिर पॉलिथिन फिल्म बसवली जाते. आवश्यकतेनुसार बाजूंना कीडप्रतिबंधक जाळी बसवली जाते तसेच नैसर्गिक वायुवीजनासाठी योग्य व्यवस्था केली जाते.
छताला गोलाकार आकार देण्यासाठी लवचिक बांबूचा वापर केल्यामुळे पावसाचे पाणी सहज खाली वाहून जाते आणि वाऱ्याचा दाब कमी होतो. आधुनिक व्यवस्थापनासाठी फॉगिंग प्रणाली आणि ठिबक सिंचनाची सुविधाही जोडता येते.
बांबू किंवा लाकडी सांगाड्याचे फायदे
- कमी खर्चात उभारणी
- स्थानिक साहित्य सहज उपलब्ध
- विशेष यंत्रसामग्रीची गरज नाही
- दुरुस्ती आणि देखभाल सोपी
- पर्यावरणपूरक पर्याय
- लहान क्षेत्रासाठी उपयुक्त
मर्यादा
या प्रकाराचे आयुष्य लोखंडी सांगाड्याच्या तुलनेत कमी असते. बांबू किंवा लाकडाला बुरशी, कुजणे आणि कीड लागण्याचा धोका असतो. अतिवृष्टी, वादळी वारे किंवा गारपिटीमुळे नुकसान होण्याची शक्यता अधिक असते. त्यामुळे मोठ्या व्यावसायिक प्रकल्पांसाठी हा प्रकार फारसा उपयुक्त मानला जात नाही.
कोणत्या पिकांसाठी उपयुक्त?
या पॉलिहाउसमध्ये मेथी, पालक, कोथिंबीर, टोमॅटो, वांगी, मिरची, काकडी, भेंडी, स्ट्रॉबेरी, झेंडू, शेवंती यांसारखी पिके तसेच भाजीपाला व फळझाडांची रोपवाटिका यशस्वीपणे करता येते.
गॅल्व्हनाइज्ड आयर्न (GI) सांगाडा पॉलिहाउस
आधुनिक संरक्षित शेतीमध्ये सर्वाधिक वापरला जाणारा प्रकार म्हणजे गॅल्व्हनाइज्ड आयर्न सांगाडा पॉलिहाउस. जीआय पाइपवर जस्ताचा संरक्षक थर असल्यामुळे गंज लागत नाही आणि योग्य देखभाल केल्यास हा सांगाडा २० ते २५ वर्षांपर्यंत टिकू शकतो.
या पॉलिहाउसमध्ये मजबूत जीआय पाइप बोल्ट, नट, क्लॅम्प आणि ब्रॅकेटच्या साहाय्याने जोडले जातात. छताची रचना क्वॉन्सेट, गॅबल किंवा गोथिक आर्च प्रकारात केली जाऊ शकते. संपूर्ण रचनेवर २०० मायक्रॉन यूव्ही-स्थिर पॉलिथिन फिल्म बसवली जाते आणि बाजूंना ४० ते ५० मेशची कीडप्रतिबंधक जाळी लावली जाते.
यामध्ये ड्रिप सिंचन, फर्टिगेशन, फॉगिंग, मिस्टिंग, कूलिंग पॅड, शेडनेट आणि एक्झॉस्ट फॅन यांसारख्या आधुनिक सुविधा सहज बसवता येतात.
जीआय सांगाड्याचे प्रमुख फायदे
- २० ते २५ वर्षांपर्यंत टिकणारा मजबूत सांगाडा
- गंजरोधक रचना
- ताशी १०० ते १२० किमी वेगाच्या वाऱ्याचा तुलनेने चांगला प्रतिकार
- कमी देखभाल खर्च
- उच्च दर्जाचे उत्पादन
- आधुनिक तंत्रज्ञानाचा सहज वापर
- केंद्र आणि राज्य शासनाच्या अनुदान योजनांसाठी प्राधान्य
हे वाचा : POCRA Scheme | कृषी व्यवसायासाठी 60% पर्यंत अनुदान; 1 कोटींच्या प्रकल्पांसाठी असा करा अर्ज
सणासुदीपूर्वी बेदाण्याच्या बाजारात तेजी; किती मिळतोय दर? | Raisin Prices Market
मर्यादा
या प्रकारासाठी सुरुवातीची गुंतवणूक अधिक लागते. उभारणीसाठी प्रशिक्षित तंत्रज्ञांची आवश्यकता असते. पॉलिथिन फिल्म दर तीन ते पाच वर्षांनी बदलावी लागते. नैसर्गिक आपत्तीनंतर दुरुस्तीचा खर्चही तुलनेने अधिक असू शकतो.
कोणत्या पिकांसाठी योग्य?
रंगीत ढोबळी मिरची, चेरी टोमॅटो, काकडी, लेट्यूस, स्ट्रॉबेरी, जरबेरा, गुलाब, कार्नेशन, ऑर्किड यांसारख्या उच्च मूल्याच्या पिकांसाठी हा प्रकार सर्वाधिक उपयुक्त मानला जातो.
गोथिक आर्च प्रकारचे पॉलिहाउस
गोथिक आर्च पॉलिहाउस हे आधुनिक संरक्षित शेतीतील अत्यंत प्रगत आणि कार्यक्षम डिझाइन म्हणून ओळखले जाते. या प्रकारामध्ये छताला टोकदार कमानीचा आकार दिला जातो. त्यामुळे पावसाचे पाणी छतावर साचत नाही आणि त्याचा निचरा सहज होतो.
या प्रकारामध्ये अंतर्गत जागा अधिक उपलब्ध होते. नैसर्गिक वायुवीजन चांगले मिळते. तापमान आणि आर्द्रतेचे संतुलन राखणे सोपे होते. प्रकाशाचे वितरणही अधिक समान पद्धतीने होत असल्यामुळे पिकांची वाढ अधिक चांगली होते.
साधारणपणे या पॉलिहाउसची उंची ५ ते ६.५ मीटर, गटर उंची ३.५ ते ४.५ मीटर आणि स्पॅन रुंदी सुमारे ८ मीटर ठेवली जाते.
महाराष्ट्रातील पुणे, नाशिक, सातारा, सांगली, कोल्हापूर, अहिल्यानगर तसेच मुसळधार पाऊस पडणाऱ्या भागांमध्ये गोथिक आर्च पॉलिहाउस अत्यंत प्रभावी ठरल्याचे अनुभवातून दिसून आले आहे.
अंदाजित खर्च
गॅल्व्हनाइज्ड आयर्न पॉलिहाउस उभारण्यासाठी साधारणपणे प्रति चौरस मीटर १,००० ते १,१०० रुपये खर्च येतो. प्रत्यक्ष खर्च हा साहित्याचे दर, आकारमान आणि वापरण्यात येणाऱ्या तंत्रज्ञानानुसार बदलू शकतो.
निष्कर्ष
पॉलिहाउससाठी योग्य सांगाड्याची निवड करताना केवळ सुरुवातीचा खर्च पाहणे पुरेसे नाही. पॉलिहाउसचे आयुष्य, देखभाल खर्च, स्थानिक हवामान, पिकांचा प्रकार आणि भविष्यातील विस्तार या सर्व बाबींचा विचार करणे आवश्यक आहे. कमी गुंतवणुकीसाठी बांबू किंवा लाकडी सांगाडा उपयुक्त ठरू शकतो, तर दीर्घकालीन व्यावसायिक संरक्षित शेतीसाठी गॅल्व्हनाइज्ड आयर्न सांगाडा आणि गोथिक आर्च प्रकारचे पॉलिहाउस अधिक फायदेशीर आणि टिकाऊ पर्याय मानले जातात.