किसानवाणी : सोयाबीन हे महाराष्ट्रातील प्रमुख नगदी पिकांपैकी एक असून चांगल्या (Soybean Germination) उत्पादनासाठी पेरणीनंतर बियाण्याची योग्य उगवण होणे अत्यंत महत्त्वाचे असते. अनेक वेळा शेतकरी दर्जेदार बियाणे वापरूनही अपेक्षित उगवण होत नसल्याची तक्रार करतात. उगवण कमी होण्यामागे केवळ बियाण्याचा दर्जा कारणीभूत नसतो, तर त्यामागे जैविक, भौतिक, रासायनिक तसेच व्यवस्थापनाशी संबंधित अनेक कारणे असू शकतात. त्यामुळे या कारणांची वैज्ञानिक माहिती असणे आणि योग्य उपाययोजना करणे आवश्यक ठरते.
उगवण ही केवळ बीज फुटण्याची साधी प्रक्रिया नसून ती अत्यंत गुंतागुंतीची जैविक प्रक्रिया आहे. या प्रक्रियेत बीज सर्वप्रथम आवश्यक प्रमाणात पाणी शोषून घेते. त्यानंतर निष्क्रिय अवस्थेत असलेले बीज सक्रिय होते. विविध एन्झाइम कार्यरत होऊन बियाण्यामध्ये साठवून ठेवलेले अन्नद्रव्य विघटित होण्यास सुरुवात होते. या अन्नद्रव्यांमधून भ्रूणाला आवश्यक ऊर्जा मिळते आणि त्यानंतर मूलांकुर व अंकुर बाहेर पडतात. या संपूर्ण प्रक्रियेतील कोणत्याही टप्प्यावर अडथळा निर्माण झाल्यास उगवण कमी होण्याची शक्यता वाढते.
सोयाबीनमध्ये उगवण कमी होण्यामागील सर्वात महत्त्वाचे कारण म्हणजे पेरणीपूर्वी बियाण्याची उगवणक्षमता तपासली जात नाही. शेतकऱ्यांनी पेरणीपूर्वी घरच्या घरी पेपर टॉवेल पद्धतीने किंवा मातीमध्ये चाचणी करून उगवणक्षमता तपासणे आवश्यक आहे. जर बियाण्याची उगवणक्षमता ७० टक्क्यांपेक्षा कमी असेल, तर अशा बियाण्याचा वापर पेरणीसाठी टाळावा.
बियाण्याची साठवण योग्य पद्धतीने न केल्यासही उगवणक्षमता कमी होते. विशेषतः सोयाबीनचे बियाणे इतर पिकांच्या तुलनेत साठवणीस अधिक संवेदनशील मानले जाते. जास्त तापमान आणि आर्द्रता असलेल्या ठिकाणी बियाणे साठविल्यास त्याची गुणवत्ता आणि उगवणक्षमता झपाट्याने कमी होऊ शकते.
पेरणीनंतर जमिनीतील हुमणी आणि वाळवी यांसारख्या किडींचा प्रादुर्भाव झाल्यास बियाणे उगवण्यापूर्वीच नष्ट होण्याचा धोका असतो. यामुळे शेतात रिकाम्या जागा निर्माण होतात आणि पीकसंख्या कमी होते.
याशिवाय, पेरणीनंतर हलका पाऊस पडून लगेच कडक ऊन पडल्यास जमिनीच्या पृष्ठभागावर कठीण कवच तयार होते. या कवचामुळे कोवळ्या अंकुराला जमिनीच्या वर येण्यासाठी अडथळा निर्माण होतो आणि उगवण कमी होते.
बियाण्याचा आकार आणि घनताही उगवणीवर परिणाम करते. सुरकुतलेले, बुरशीग्रस्त किंवा वजनाने हलके बियाणे वापरल्यास उगवण कमी होण्याची शक्यता अधिक असते. त्यामुळे नेहमी भरदार, निरोगी आणि प्रमाणित बियाण्यांचीच निवड करावी.
उगवण सुधारण्यासाठी शिफारस केलेल्या उपाययोजना : Soybean Germination
| उपाययोजना | महत्त्व |
|---|---|
| प्रमाणित विक्रेत्याकडूनच बियाणे खरेदी करणे | दर्जेदार बियाण्याची खात्री मिळते आणि आवश्यक असल्यास पुरावा म्हणून पावती उपलब्ध राहते. |
| पेरणीपूर्वी उगवणक्षमता चाचणी करणे | कमी उगवण असलेले बियाणे आधीच ओळखता येते. |
| शिफारशीनुसार बीजप्रक्रिया करणे | बुरशी व रोगांपासून प्रारंभीचे संरक्षण मिळते. |
| बीजप्रक्रिया यंत्र स्वच्छ ठेवणे | रासायनिक अवशेषांमुळे होणारे नुकसान टाळता येते. |
| मृद परीक्षण करणे | जमिनीच्या गरजेनुसार सुधारणा करता येतात. |
| हवामानाचा अंदाज पाहून पेरणी करणे | अतिवृष्टीमुळे होणारे नुकसान टाळता येते. |
| योग्य खोलीवर (२.५ ते ४ सेंमी) बीबीएफ किंवा सीड ड्रिलने पेरणी | समान उगवण व चांगली पीक उभारणी होते. |
कृषी तज्ज्ञांच्या मते, सोयाबीनची चांगली उगवण मिळवण्यासाठी केवळ दर्जेदार बियाणे वापरणे पुरेसे नसते. योग्य साठवण, पेरणीपूर्वी उगवणक्षमता तपासणे, शिफारशीनुसार बीजप्रक्रिया करणे, जमिनीची योग्य तयारी, हवामानाचा अचूक अंदाज घेऊन पेरणी करणे आणि शिफारशीनुसार योग्य खोलीवर पेरणी करणे या सर्व बाबींचे काटेकोर पालन करणे आवश्यक आहे. वैज्ञानिक पद्धतीने शेती व्यवस्थापन केल्यास उगवणीत होणारे नुकसान कमी करता येते आणि पुढील उत्पादन वाढीसाठी मजबूत पाया तयार होतो.