एआय आणि कृषिपुत्रांची युती; शेतीतील आव्हानांवर तंत्रज्ञानाधारित उपायांचा मार्ग | AI in Farming

किसानवाणी : कृषी क्षेत्रातील वाढती आव्हाने, हवामान बदल, उत्पादन खर्चातील वाढ आणि शेतकऱ्यांसमोरील विविध तांत्रिक अडचणी लक्षात घेता कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI in Farming), इंटरनेट ऑफ थिंग्ज (IoT), डेटा ॲनालिटिक्स आणि ड्रोनसारख्या आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर वाढविण्याची आवश्यकता दिवसेंदिवस अधोरेखित होत आहे. मात्र कृषी क्षेत्रातील समस्या आणि अशा अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाची प्रभावी सांगड घालण्यात देशातील अनेक शैक्षणिक संस्था अद्याप अपेक्षित वेगाने पुढे येताना दिसत नाहीत. यावर सर्वाधिक प्रभावी उपाय म्हणजे बहुविद्याशाखीय गटकार्याला प्रोत्साहन देणे आणि विद्यार्थ्यांमध्ये समस्या सोडविण्याची मानसिकता विकसित करणे होय.

देशातील आयआयटी, आयआयएमसारख्या नामांकित संस्थांमध्ये प्राध्यापकांना उद्योगांना सल्ला सेवा देण्याची सुविधा उपलब्ध आहे. त्याच धर्तीवर कृषी विद्यापीठे आणि इतर उच्च शिक्षण संस्थांमध्येही अशी व्यवस्था निर्माण करता येऊ शकते. यामुळे संस्थांना तसेच प्राध्यापकांना अतिरिक्त उत्पन्नाची संधी मिळेल, तर विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष समस्यांवर काम करण्याचा अनुभव प्राप्त होईल.

विद्यार्थ्यांच्या सहभागातून विविध कृषी समस्यांवर आधारित तंत्रज्ञान विकसित करता येईल. अशा प्रक्रियेत विद्यार्थ्यांना केवळ सैद्धांतिक ज्ञान न मिळता प्रत्यक्ष अंमलबजावणी, संशोधन आणि नवकल्पना यांचा अनुभवही मिळेल. विकसित तंत्रज्ञान विविध राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांमध्ये सादर करून पुरस्कार आणि मान्यता मिळविता येऊ शकते. त्यामुळे संशोधन संस्कृतीला चालना मिळेल आणि नव्या कल्पनांना प्रोत्साहन मिळेल.

अनेकदा एखाद्या जटिल समस्येचे समाधान काही महिन्यांत मिळत नाही. त्यासाठी अनेक वर्षेही लागू शकतात. अशा परिस्थितीत प्रकल्पामध्ये सहभागी असलेले विद्यार्थी शिक्षण पूर्ण करून बाहेर पडल्यास प्राध्यापकांनी पुढाकार घेऊन नव्या विद्यार्थ्यांचा सहभाग निश्चित करणे आवश्यक आहे. यामुळे संशोधन आणि विकास प्रकल्प सातत्याने पुढे जाऊ शकतील.

नवकल्पनांचे शाश्वत आणि व्यावसायिक उत्पादनांमध्ये रूपांतर करण्यासाठी ‘सस्टेन्ड इनोव्हेशन सायकल’ महत्त्वाची भूमिका बजावते. नाशिकमधील ‘डिजिटल इम्पॅक्ट स्क्वेअर’ (DISQ) या मॉडेलचा संदर्भ येथे महत्त्वाचा ठरतो. अशा उपक्रमांमुळे विद्यार्थी केवळ संशोधक न राहता सामाजिक जाणीव असलेले उद्योजक म्हणून विकसित होऊ शकतात.

या प्रक्रियेतील महत्त्वाचे टप्पे खालीलप्रमाणे आहेत: AI in Farming

कृषी क्षेत्रातील विद्यार्थ्यांची भूमिका शेतातील वास्तव परिस्थिती, पिकांचे अर्थशास्त्र आणि शेतकऱ्यांची मानसिकता समजावून सांगण्याची असेल. अभियांत्रिकी आणि आयटी क्षेत्रातील विद्यार्थी तांत्रिक उपाय विकसित करतील, तर व्यवस्थापन शाखेतील विद्यार्थी त्या तंत्रज्ञानाचे बाजारपेठेतील नियोजन, किंमत आणि व्यवसाय मॉडेल तयार करतील.

महाराष्ट्रातील अनेक दुर्गम भागांमध्ये शेतकरी आणि ग्रामीण तरुणांनी स्वतःच्या अनुभवातून अनेक उपयुक्त साधने आणि यंत्रे विकसित केली आहेत. अनेकदा या नवकल्पनांकडे ‘जुगाड’ म्हणून पाहिले जाते. मात्र अशा कल्पकतेला योग्य तांत्रिक मार्गदर्शन आणि प्रयोगशाळेचे पाठबळ मिळाल्यास त्यांचे रूपांतर दर्जेदार व्यावसायिक उत्पादनांमध्ये होऊ शकते. कृषी महाविद्यालयांनी अशा प्रगतिशील शेतकरी आणि ग्रामीण नवोन्मेषकांना ओळखून त्यांना तांत्रिक मदत उपलब्ध करून देणे गरजेचे आहे.

याच पार्श्वभूमीवर राज्यातील पाचही कृषी विद्यापीठांनी जिल्हा आणि प्रादेशिक स्तरावर ‘मिनी हॅकॅथॉन’ आणि ‘आयडियाथॉन’ आयोजित करण्याची गरज व्यक्त होत आहे. स्थानिक अभियांत्रिकी आणि व्यवस्थापन महाविद्यालयांशी सामंजस्य करार करून आंतर-महाविद्यालयीन नवकल्पनांना व्यासपीठ उपलब्ध करून देता येईल.

कृषी हॅकॅथॉनची व्याप्ती केवळ पीक उत्पादनापुरती मर्यादित न ठेवता पशुपालन, दुग्ध व्यवसाय, मत्स्यपालन आणि रेशीम उद्योग यांसारख्या पूरक क्षेत्रांचाही त्यात समावेश असणे आवश्यक आहे. देशाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेत या क्षेत्रांचा जवळपास ४० टक्के वाटा आहे. त्यामुळे भविष्यातील हॅकॅथॉनमध्ये सर्व संबंधित क्षेत्रांना समान प्रतिनिधित्व मिळणे गरजेचे आहे.

शिक्षणाचा उद्देश केवळ पदव्या प्रदान करणे नसून समाजाच्या प्रत्यक्ष समस्या सोडविणे हा असला पाहिजे. तंत्रज्ञान, तरुणांची ऊर्जा आणि अनुभवी मार्गदर्शन यांचा संगम घडल्यास ग्रामीण भागातील समस्यांवर परिणामकारक उपाय शोधणारे सामाजिक स्टार्टअप्स निर्माण होऊ शकतात. भविष्यातील महाराष्ट्र ॲग्री हॅकॅथॉनमध्ये कृषिपुत्र, तंत्रज्ञ आणि उद्योजक एकत्र येऊन शेतकऱ्यांच्या वास्तविक समस्यांवर काम करतील, अशी अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.