पावसाळ्यात गोठ्यात वाढणाऱ्या डास-गोमाशांवर नियंत्रण कसे ठेवावे?; दूध उत्पादन घटू नये यासाठी ‘हे’ उपाय करा | Cattle Shed Management

किसानवाणी : पावसाळा सुरू झाल्यानंतर वातावरणातील आर्द्रता वाढते, जागोजागी पाणी साचते आणि गोठ्यामध्येही ओलसरपणा (Cattle Shed Management) निर्माण होतो. ही परिस्थिती डास, माशा, गोमाशा आणि इतर लहान कीटकांच्या वाढीसाठी अत्यंत पोषक ठरते. या कीटकांचा प्रादुर्भाव वाढल्यास त्याचा थेट परिणाम जनावरांच्या आरोग्यावर होतो. इतकेच नव्हे, तर दुभत्या जनावरांच्या दूध उत्पादनातही मोठी घट होऊ शकते. त्यामुळे पावसाळ्यात गोठ्याची स्वच्छता, योग्य व्यवस्थापन आणि वेळेवर प्रतिबंधात्मक उपाययोजना करणे अत्यंत आवश्यक आहे.

पावसाळ्यात गोठ्यामध्ये ओला चारा, गोमूत्र, शेण, जनावरांची लाळ आणि ओलसर वातावरण यामुळे डास आणि माशांना वाढण्यासाठी अनुकूल परिस्थिती मिळते. या ठिकाणी डास आणि माशा मोठ्या प्रमाणावर अंडी घालतात. विशेषतः शेणाच्या साठ्यावर माशा अंडी घालत असल्याने गोठ्यामध्ये दुर्गंधी निर्माण होते. त्याचबरोबर हिरवा चारा सडल्यास किंवा पशुखाद्य पावसामुळे भिजल्यास त्यामध्ये बुरशी आणि विविध सूक्ष्मजीव वाढतात. त्यामुळे गोठ्यात माशांचा प्रादुर्भाव आणखी वाढतो.

गोठ्यामध्ये डासांची संख्या वाढल्यास ते जनावरांना वारंवार चावतात. परिणामी जनावरांच्या अंगावर लालसरपणा, सूज, खाज आणि फोड यांसारखी लक्षणे दिसू लागतात. डास चावलेल्या ठिकाणी जनावरे सतत जीभ लावून चाटतात किंवा शेपटीने वारंवार फटकारे मारतात. त्यामुळे त्वचेवर जखमा होण्याची शक्यता वाढते. सतत डासांच्या त्रासामुळे जनावरांचे खाणे-पिणे कमी होते, त्यांना पुरेशी झोप लागत नाही आणि ती कायम अस्वस्थ राहतात. अशा स्थितीमुळे जनावरांमध्ये तणाव वाढतो. तणाव वाढल्याने दूध निर्मितीसाठी आवश्यक हार्मोन्सचे प्रमाण कमी होऊ शकते आणि परिणामी दूध उत्पादनात सुमारे १० ते २५ टक्क्यांपर्यंत घट होण्याची शक्यता असते.

डास आणि गोमाशा हे केवळ त्रासदायक नसून विविध रोगांचे वाहकही ठरतात. त्यांच्या माध्यमातून लम्पी, लाळ्या-खुरकुत, बबेसिओसीस आणि पायोडर्मा यांसारख्या आजारांचा प्रसार होऊ शकतो. अशा वेळी जनावरांमध्ये ताप येणे, अशक्तपणा जाणवणे, डोळे पांढरे पडणे, अंगावर फोड येणे यांसारखी लक्षणे दिसू शकतात. त्यामुळे या कीटकांचे नियंत्रण करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

डास आणि माशांचा प्रादुर्भाव कमी करण्यासाठी सर्वप्रथम गोठा कायम स्वच्छ ठेवणे आवश्यक आहे. गोठ्याच्या जमिनीवर ओलसरपणा राहणार नाही याची काळजी घ्यावी. तसेच गोठ्यामध्ये पुरेशी हवा खेळती राहील अशी व्यवस्था करावी. उरलेला चारा वेळेवर गोळा करून हटवावा आणि जनावरांच्या लघवीचे साचलेले पाणी त्वरित गोठ्याबाहेर काढून टाकावे. यामुळे कीटकांची पैदास होण्यास आळा बसतो.

याशिवाय गोठ्याच्या छताखाली स्टिकी ट्रॅप लावल्यास डास मोठ्या प्रमाणात त्यामध्ये अडकतात. संध्याकाळच्या वेळी गोठ्यामध्ये गवती चहा, लवंग किंवा कडूनिंबाच्या तेलाचा धूर केल्यास डास आणि माशांचा त्रास कमी होण्यास मदत होते. आवश्यकतेनुसार गोठ्यात जैविक कीडनाशकांची फवारणीही करता येते.

जनावरांच्या संरक्षणासाठी त्यांच्या अंगावर कडूनिंबाचे तेल किंवा मच्छर प्रतिबंधक औषधे लावावीत. शक्य असल्यास रात्रीच्या वेळी गोठ्यात मच्छरदाणीचा वापर करावा. तसेच गोठ्याच्या परिसरात तुळस, गवती चहा आणि लवंग यांसारख्या सुगंधी वनस्पतींची लागवड केल्यास नैसर्गिकरीत्या डासांचे प्रमाण कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

पावसाळ्यात डास व गोमाशांचे नियंत्रण करण्यासाठी महत्त्वाच्या उपाययोजना : Cattle Shed Management