किसानवाणी : शेतीमध्ये पाण्याचे योग्य नियोजन हे उत्पादन वाढीसाठी अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. बदलत्या हवामानामुळे आणि दिवसेंदिवस कमी होत चाललेल्या पाणीसाठ्यामुळे शेतकऱ्यांसमोर सिंचन व्यवस्थेचा मोठा प्रश्न निर्माण झाला आहे. पारंपरिक पाटपाणी पद्धतीचा वापर आजही अनेक शेतकरी करत असले तरी आधुनिक ठिबक सिंचन पद्धतीकडेही मोठ्या प्रमाणात कल वाढताना दिसत आहे. त्यामुळे “ठिबक की पाटपाणी?” (Drip Irrigation and Flood Irrigation) हा प्रश्न अनेक शेतकऱ्यांना पडतो. दोन्ही पद्धतींचे फायदे आणि मर्यादा समजून घेतल्यास योग्य निर्णय घेणे सोपे होऊ शकते.
पाटपाणी पद्धतीमध्ये शेतात मोठ्या प्रमाणात पाणी सोडले जाते. या पद्धतीत सुरुवातीचा खर्च तुलनेने कमी असतो आणि पारंपरिक अनुभवामुळे अनेक शेतकरी ही पद्धत सहज वापरतात. विशेषतः नदी, विहीर किंवा कालव्याद्वारे मुबलक पाणी उपलब्ध असलेल्या भागात पाटपाणी अजूनही प्रचलित आहे. मात्र या पद्धतीमध्ये पाण्याचा अपव्यय मोठ्या प्रमाणात होतो. शेतातील काही भागात जास्त तर काही भागात कमी पाणी पोहोचते. त्यामुळे पिकांची वाढ एकसमान होत नाही. तसेच तणांचे प्रमाण वाढणे, जमिनीची धूप होणे आणि खतांचा अपव्यय होणे अशा समस्या देखील निर्माण होतात.
याउलट ठिबक सिंचन पद्धतीमध्ये पाणी थेट पिकांच्या मुळांपर्यंत दिले जाते. त्यामुळे पाण्याची बचत मोठ्या प्रमाणात होते. कमी पाण्यात अधिक क्षेत्र सिंचनाखाली आणणे शक्य होते. ठिबकद्वारे खत व्यवस्थापनही प्रभावीपणे करता येते. परिणामी उत्पादनात वाढ होऊन खर्च कमी होण्यास मदत मिळते. फळबागा, भाजीपाला, ऊस, द्राक्षे, डाळिंब आणि इतर नगदी पिकांसाठी ठिबक पद्धत अत्यंत फायदेशीर मानली जाते.
खालील तक्त्यात दोन्ही पद्धतींची तुलना दिली आहे: Drip Irrigation and Flood Irrigation
| बाब | ठिबक सिंचन | पाटपाणी |
|---|---|---|
| पाण्याची बचत | जास्त | कमी |
| सुरुवातीचा खर्च | जास्त | कमी |
| खतांचा वापर | नियंत्रित | जास्त अपव्यय |
| तण वाढ | कमी | जास्त |
| उत्पादन | अधिक मिळण्याची शक्यता | तुलनेने कमी |
| मजुरी खर्च | कमी | जास्त |
| पाण्याचा अपव्यय | अत्यल्प | मोठ्या प्रमाणात |
ठिबक सिंचनासाठी सुरुवातीला खर्च जास्त येत असला तरी शासनाच्या विविध योजनांमधून अनुदान उपलब्ध होत असल्याने अनेक शेतकरी या पद्धतीचा स्वीकार करत आहेत. दीर्घकालीन विचार करता ठिबक पद्धत ही पाणी बचत, उत्पादनवाढ आणि खर्च नियंत्रण यासाठी अधिक फायदेशीर ठरू शकते. मात्र ज्या भागात पाण्याची कमतरता नाही आणि पारंपरिक पिकपद्धती आहे, तेथे काही शेतकरी अजूनही पाटपाणी पद्धतीला प्राधान्य देतात.
शेवटी, कोणती पद्धत योग्य ठरेल हे पाण्याची उपलब्धता, पिकांचा प्रकार, जमिनीची रचना आणि आर्थिक परिस्थिती यावर अवलंबून असते. मात्र भविष्यातील पाणीटंचाई लक्षात घेता आधुनिक आणि पाणी बचतीच्या सिंचन पद्धतींकडे वळणे ही काळाची गरज मानली जात आहे.