द्राक्ष बागेत बुरशीजन्य की जिवाणूजन्य करपा? चुकीची फवारणी टाळण्यासाठी जाणून घ्या ‘हा’ फरक | Grape Disease Management

किसानवाणी : द्राक्ष उत्पादकांसाठी पावसाळ्याचा कालावधी हा रोग व्यवस्थापनाच्या दृष्टीने(Grape Disease Management) अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. राज्यातील बहुतांश द्राक्ष पट्ट्यात पावसाला सुरुवात झाल्यानंतर खरड छाटणीला साधारण तीन महिने पूर्ण झालेले असतात. याच अवस्थेत द्राक्ष बागांमध्ये बुरशीजन्य करपा आणि जिवाणूजन्य करपा या दोन प्रमुख रोगांचा प्रादुर्भाव होण्याची शक्यता वाढते. या दोन्ही रोगांची सुरुवातीची लक्षणे काही प्रमाणात एकसारखी दिसत असल्याने अनेक शेतकरी संभ्रमात पडतात. परिणामी चुकीच्या बुरशीनाशकांचा वापर होऊन उत्पादन खर्च वाढतो, मात्र अपेक्षित रोग नियंत्रण मिळत नाही. त्यामुळे रोगाची योग्य ओळख करून त्यानुसार व्यवस्थापन करणे अत्यंत आवश्यक आहे.

बुरशीजन्य करपा कसा होतो?

द्राक्षामध्ये बुरशीजन्य करपा हा प्रामुख्याने Colletotrichum gloeosporioides किंवा Elsinoe ampelina या बुरशीमुळे होतो. मागील हंगामातील रोगग्रस्त फांद्या, पाने किंवा इतर भागांवर या बुरशीचे बीजाणू सुप्त अवस्थेत राहतात. पुढील हंगामात अनुकूल हवामान मिळाल्यानंतर हे बीजाणू नवीन फुटींवर संसर्ग करतात.

साधारण तीन ते चार दिवस सलग ३२ अंश सेल्सिअसच्या आसपास तापमान आणि पावसाचे वातावरण असल्यास या रोगाचा प्रसार वेगाने होतो. वारा आणि पावसाच्या माध्यमातूनही हा रोग एका झाडावरून दुसऱ्या झाडावर पसरतो.

बुरशीजन्य करप्याची प्रमुख लक्षणे

• पानांवर सुरुवातीला लहान काळसर गोलाकार ठिपके दिसतात.
• या ठिपक्यांच्या भोवती पिवळसर रंगाची गोलाकार कडा तयार होते, हे या रोगाचे महत्त्वाचे लक्षण आहे.
• रोग वाढल्यावर पानांच्या मध्यभागी छिद्रे पडतात. यालाच ‘शॉट होल’ लक्षण असे म्हटले जाते.
• संपूर्ण पान करपून वाळू शकते.
• पानांवर लालसर गोलाकार ठिपके दिसतात आणि पाने वेडीवाकडी होतात.
• काड्यांवर जांभळट-तपकिरी उभट ठिपके तयार होऊन नंतर ते खोलगट होतात.
• नवीन फुटींवर तीव्र प्रादुर्भाव झाल्यास शेंडा करपतो.
• फुलोऱ्यावर रोग आल्यास तो करपून नष्ट होतो.
• मण्यांवर लालसर तपकिरी ठिपके तयार होऊन नंतर ते राखाडी व खोलगट होतात. या लक्षणाला काही भागात “बर्ड्स आय स्पॉट” असेही म्हटले जाते. तीव्र प्रादुर्भावात मण्यांना भेगा पडून ते वाळतात.

बुरशीजन्य करप्यासाठी उपाय

सर्वप्रथम रोगग्रस्त पाने, फांद्या आणि इतर भाग छाटून नष्ट करावेत. घड काढणीनंतर बागेची स्वच्छता राखणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

फवारणीसाठी पुढील औषधांचा वापर करता येतो.

याशिवाय मांजरी वाइनगार्ड द्रावण २ ते ५ मिली प्रति लिटर पाण्यात मिसळून १५ दिवसांच्या अंतराने फवारणी करावी. तसेच मांजरी ट्रायकोशक्ती भुकटी १० ग्रॅम प्रति एकर या प्रमाणात ठिबकद्वारे जमिनीत द्यावी.

जिवाणूजन्य करपा कसा ओळखावा?

जिवाणूजन्य करपा हा Xanthomonas campestris pv. viticola या जिवाणूमुळे होतो. बागेत उबदार आणि दमट वातावरण असल्यास या रोगाचा प्रादुर्भाव वाढतो.

या रोगामध्ये जिवाणू छाटणी, शेंडा मारणी, घड विरळणी किंवा गर्डलिंग करताना झालेल्या जखमांमधून वेलीमध्ये प्रवेश करतात. नंतर अन्नरसाच्या वहनासोबत ते संपूर्ण वेलीत पसरतात.

जिवाणूजन्य करप्याची लक्षणे

• लक्षणे प्रामुख्याने पानांच्या खालच्या बाजूवर दिसतात.
• मुख्य शिरांवर कोनात्मक काळे डाग तयार होतात.
• या रोगात डागांभोवती पिवळसर वर्तुळ तयार होत नाही, हे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे.
• रोग वाढल्यास पानगळ मोठ्या प्रमाणात होते.
• वेलीच्या खोडावर चीर किंवा भेगा पडतात.
• फुटींची वाढ खुंटते आणि वेलीची वाढ असमान दिसते.

जिवाणूजन्य करप्यासाठी उपाय

या रोगाच्या नियंत्रणासाठी ताम्रयुक्त बुरशीनाशकांचा वापर करावा.

ही फवारणी ७ ते १५ दिवसांच्या अंतराने दोन वेळा करावी. पावसाळ्यात फवारणी करताना सिलिकॉनयुक्त चिकटद्रव्य १ मिली प्रति लिटर पाण्यात मिसळल्यास औषधाची परिणामकारकता वाढते.

तज्ज्ञांच्या मते, जिवाणूजन्य करपा नियंत्रणासाठी स्ट्रेप्टोमायसीनचा वापर टाळावा.

योग्य निदान केल्यासच नियंत्रण प्रभावी

द्राक्ष बागेत बुरशीजन्य आणि जिवाणूजन्य करपा या दोन्ही रोगांची सुरुवातीची लक्षणे सारखी वाटू शकतात. मात्र पानांवरील डागांभोवती पिवळसर कडा दिसते का, डाग कोनात्मक आहेत का, पानांना छिद्रे पडतात का किंवा खोडावर भेगा पडतात का, यासारख्या लक्षणांचे बारकाईने निरीक्षण केल्यास रोगाची योग्य ओळख करता येते. योग्य निदानानुसार शिफारस केलेल्या औषधांची वेळेत फवारणी आणि बागेतील स्वच्छता राखल्यास रोगाचा प्रादुर्भाव मोठ्या प्रमाणात कमी करता येतो आणि अनावश्यक खर्च टाळून द्राक्ष उत्पादन सुरक्षित ठेवता येते.