सोयाबीन उत्पादकांसाठी मोठी सूचना! ‘एल निनो’ परिस्थितीत असे करा पीक व्यवस्थापन | Soybean Crop Management

किसानवाणी : राज्यातील एकूण सोयाबीन क्षेत्रापैकी ७५ टक्क्यांहून अधिक क्षेत्र मराठवाडा आणि विदर्भ (Soybean Crop Management) या दोन विभागांत आहे. या भागातील बहुतांश शेती पूर्णपणे नैऋत्य मोसमी पावसावर अवलंबून असल्यामुळे पावसातील चढ-उतारांचा थेट परिणाम सोयाबीनच्या उत्पादनावर होतो. विशेषतः लातूर, नांदेड, जालना, अमरावती, अकोला आणि यवतमाळ यांसारख्या जिल्ह्यांमध्ये पावसाचे प्रमाण कमी राहिल्यास उत्पादनात मोठी घट येण्याची शक्यता असते. यंदा ‘एल निनो’ परिस्थितीमुळे मॉन्सूनचा पाऊस कमी पडण्याची तसेच पावसात मोठे खंड पडण्याची शक्यता हवामान तज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे. त्यामुळे कोरडवाहू सोयाबीन उत्पादकांनी नियोजनबद्ध पद्धतीने शेती करणे अत्यंत आवश्यक ठरणार आहे.

मराठवाडा हा पर्जन्यछायेचा प्रदेश असल्याने येथे दुष्काळी परिस्थिती लवकर निर्माण होते. हलकी ते मध्यम काळी जमीन असल्यामुळे मातीतील ओलावा कमी कालावधीत संपतो आणि फुलकळीच्या अवस्थेत पिकावर तीव्र पाण्याचा ताण येतो. दुसरीकडे विदर्भात भारी आणि खोल काळी चिकणमाती असल्याने पाऊस थांबल्यानंतर जमिनीला मोठ्या भेगा पडतात. त्यामुळे मुळे तुटून अन्नद्रव्यांचे शोषण कमी होते. त्यातच वाढलेले तापमान आणि बाष्पीभवनामुळे पिकावर अतिरिक्त ताण निर्माण होतो.

एल निनोच्या वर्षात मॉन्सूनचे आगमन साधारण दोन ते तीन आठवडे उशिरा होण्याची शक्यता असते. याशिवाय वाढीच्या काळात अनेकदा २१ दिवसांपेक्षा अधिक काळ पावसाचा खंड पडतो. त्यामुळे जमिनीतील उपलब्ध ओलावा झपाट्याने कमी होतो आणि पिकाच्या वाढीवर परिणाम होतो. अशा परिस्थितीत शेतातील ओलावा जास्तीत जास्त काळ टिकवून ठेवणे, योग्य वाणांची निवड करणे आणि वेळेवर आपत्कालीन उपाययोजना करणे आवश्यक ठरते.

पाण्याचा ताण कोणत्या अवस्थेत सर्वाधिक नुकसान करतो?

सोयाबीनच्या प्रत्येक वाढीच्या टप्प्यावर पाण्याची गरज सारखी नसते. सुरुवातीच्या शाकीय वाढीच्या काळात पीक काही प्रमाणात पाण्याचा ताण सहन करू शकते. मात्र फूलकळी, शेंगा धरणे आणि दाणे भरणे या अवस्था अत्यंत संवेदनशील असतात. या काळात पाण्याचा ताण पडल्यास मोठ्या प्रमाणावर फूलगळ होते, शेंगांची संख्या कमी होते आणि दाणे पूर्ण भरत नाहीत. कृषी विद्यापीठांच्या संशोधनानुसार या टप्प्यांवर पाण्याची कमतरता निर्माण झाल्यास उत्पादनात ३० ते ५० टक्क्यांपर्यंत घट होऊ शकते.

पेरणीपूर्वी योग्य नियोजन आवश्यक

एल निनोच्या परिस्थितीत कोरडी पेरणी किंवा पहिल्या हलक्या पावसानंतर पेरणी करणे टाळावे. किमान ६० ते ७५ मिमी समाधानकारक पाऊस झाल्यानंतर आणि जमीन १५ ते २० सेंटीमीटर खोलीपर्यंत ओली झाल्यावरच पेरणी करावी. अन्यथा बियाणे उगवण कमी होणे किंवा दुबार पेरणीची वेळ येऊ शकते.

मॉन्सूनपूर्वी दर तीन वर्षांनी खोल नांगरणी करणे, माती परीक्षण करून सेंद्रिय कर्बाचे प्रमाण तपासणे आणि मातीची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता वाढविणे आवश्यक आहे.

दुष्काळ सहन करणाऱ्या वाणांची निवड करा

एल निनोच्या वर्षात कमी कालावधीत येणारे आणि पाण्याचा ताण सहन करणारे वाण अधिक फायदेशीर ठरतात.

बियाण्याची प्रक्रिया करणे विसरू नका

पेरणीपूर्वी बियाण्याला कार्बोक्सिन + थायरम २.५ ग्रॅम प्रति किलो बियाणे या प्रमाणात प्रक्रिया करावी. त्यानंतर रायझोबियम जॅपोनिकम आणि फॉस्फेट सोल्युबिलायझिंग बॅक्टेरिया प्रत्येकी १० ग्रॅम प्रति किलो बियाणे वापरल्यास मुळांवर गाठी लवकर तयार होतात आणि अन्नद्रव्यांचे शोषण सुधारते.

ओलावा टिकवण्यासाठी BBF पद्धतीचा अवलंब करा

मराठवाडा आणि विदर्भातील कोरडवाहू भागात रुंद वरंबा सरी (BBF) पद्धत अत्यंत प्रभावी मानली जाते. या पद्धतीमध्ये अतिरिक्त पाणी सुरक्षितरीत्या बाहेर जाते आणि पावसाचा खंड पडल्यास सऱ्यांमध्ये ओलावा अधिक काळ टिकून राहतो. संशोधनानुसार या पद्धतीमुळे कमी पावसाच्या वर्षात उत्पादनात २० ते २५ टक्क्यांपर्यंत वाढ होऊ शकते.

याशिवाय गव्हाचा पेंढा, कपाशीची धसकटे किंवा इतर पिकांचे अवशेष सुमारे ५ टन प्रति हेक्टर प्रमाणात आच्छादन म्हणून वापरल्यास बाष्पीभवन कमी होते आणि तणांचे प्रमाणही नियंत्रणात राहते.

पावसाचा मोठा खंड पडल्यास काय कराल?

फूलकळी किंवा शेंगा भरण्याच्या अवस्थेत १५ दिवसांपेक्षा जास्त पाऊस न झाल्यास तातडीने पानांवर विद्राव्य खतांची फवारणी करावी.

• १३:००:४५ (पोटॅशियम नायट्रेट) १० ते २० ग्रॅम प्रति लिटर पाण्यात मिसळून फवारणी करावी.
• १९:१९:१९ विद्राव्य खत १० ग्रॅम प्रति लिटर पाण्यात मिसळून फवारणी केल्यास पानांचा हिरवेपणा टिकून राहतो.
• तीव्र उष्णतेच्या काळात ५ टक्के केओलीनची फवारणी केल्यास पानांचे तापमान कमी राहण्यास मदत होते.
• उपलब्ध असल्यास शेंगा धरणे किंवा दाणे भरण्याच्या अवस्थेत ३० ते ५० मिमी संरक्षित सिंचन दिल्यास पिकाचे मोठे नुकसान टाळता येते.

एल निनोसारख्या प्रतिकूल हवामानात नियोजनबद्ध शेती, योग्य वाणांची निवड, ओलावा संवर्धन, जैविक बीजप्रक्रिया आणि वेळेवर आपत्कालीन उपाययोजना केल्यास कोरडवाहू सोयाबीनमध्ये उत्पादनातील घट मोठ्या प्रमाणात कमी करता येऊ शकते.