किसानवाणी : अलीकडच्या काळात मशरूम शेतीकडे शेतकरी आणि उद्योजकांचा कल मोठ्या प्रमाणात वाढताना दिसत आहे. कमी जागेत, कमी कालावधीत आणि तुलनेने कमी गुंतवणुकीत चांगले उत्पन्न मिळवून देणारा व्यवसाय म्हणून मशरूम (Mushroom Farming Button Oyster Milky) उत्पादनाकडे पाहिले जाते. विशेषतः बटण मशरूम, ऑयस्टर मशरूम आणि मिल्की मशरूम या तीन प्रकारांना बाजारात मोठी मागणी असून त्यांच्या उत्पादनातून चांगला नफा मिळू शकतो. प्रत्येक मशरूम प्रकाराची लागवड पद्धत, हवामानाची गरज आणि बाजारपेठ वेगळी असल्याने त्यांची माहिती जाणून घेणे महत्त्वाचे ठरते.
बटण मशरूम
बटण मशरूम हे भारतात सर्वाधिक लोकप्रिय आणि व्यावसायिक स्तरावर उत्पादित होणारे मशरूम आहे. याचा रंग पांढरा असून आकाराने लहान आणि गोलाकार असतो. हॉटेल, रेस्टॉरंट आणि घरगुती स्वयंपाकात याचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो.
बटण मशरूमच्या उत्पादनासाठी थंड हवामान आवश्यक असते. साधारणपणे 14 ते 18 अंश सेल्सिअस तापमान आणि 85 ते 90 टक्के आर्द्रता अनुकूल मानली जाते. यासाठी विशेष कंपोस्ट तयार करून त्यामध्ये स्पॉनची पेरणी केली जाते. योग्य व्यवस्थापन केल्यास 45 ते 60 दिवसांत उत्पादन मिळण्यास सुरुवात होते.
ऑयस्टर मशरूम
ऑयस्टर मशरूमला ढिंगरी मशरूम असेही म्हटले जाते. हे उत्पादनासाठी सर्वात सोपे आणि कमी खर्चिक मशरूम मानले जाते. याचा आकार शिंपल्यासारखा असल्यामुळे याला ऑयस्टर मशरूम हे नाव पडले आहे.
या मशरूमच्या उत्पादनासाठी तांदळाचा पेंढा, गव्हाचा पेंढा किंवा इतर कृषी अवशेषांचा वापर करता येतो. 20 ते 30 अंश सेल्सिअस तापमानात याची वाढ चांगली होते. त्यामुळे महाराष्ट्रासह देशातील अनेक भागांत वर्षभर याचे उत्पादन घेणे शक्य होते. कमी गुंतवणूक, सोपी तंत्रज्ञान प्रक्रिया आणि जलद उत्पादन ही याची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत.
मिल्की मशरूम
मिल्की मशरूम हा उष्ण हवामानात वाढणारा मशरूम प्रकार आहे. याचा रंग दुधासारखा पांढरा असल्यामुळे याला मिल्की मशरूम असे नाव देण्यात आले आहे. दक्षिण भारतासह उष्ण आणि दमट हवामान असलेल्या प्रदेशांमध्ये याचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात घेतले जाते.
मिल्की मशरूमसाठी 25 ते 35 अंश सेल्सिअस तापमान अनुकूल मानले जाते. या मशरूमचे शेल्फ लाइफ इतर काही प्रकारांच्या तुलनेत अधिक असल्यामुळे बाजारपेठेत त्याला चांगली मागणी असते. तसेच वाहतुकीदरम्यान नुकसान होण्याचे प्रमाणही कमी असते.
तीन प्रमुख मशरूम प्रकारांची तुलना : Mushroom Farming Button Oyster Milky
| घटक | बटण मशरूम | ऑयस्टर मशरूम | मिल्की मशरूम |
|---|---|---|---|
| तापमान | 14-18°C | 20-30°C | 25-35°C |
| उत्पादन खर्च | तुलनेने जास्त | कमी | मध्यम |
| उत्पादन तंत्र | तुलनेने क्लिष्ट | सोपे | मध्यम |
| उत्पादन कालावधी | 45-60 दिवस | 25-40 दिवस | 35-50 दिवस |
| बाजारपेठ | अत्यंत मोठी | चांगली | वाढती |
| शेल्फ लाइफ | मध्यम | कमी | अधिक |
पौष्टिकतेचा खजिना
मशरूममध्ये प्रथिने, जीवनसत्त्वे, खनिजे आणि अँटिऑक्सिडंट्स मुबलक प्रमाणात आढळतात. कमी कॅलरी आणि कमी चरबीमुळे आरोग्याबाबत जागरूक असलेल्या ग्राहकांमध्ये मशरूमची मागणी सातत्याने वाढत आहे. शाकाहारी लोकांसाठी मशरूम हा प्रथिनांचा उत्तम स्रोत मानला जातो.
उत्पन्नाची संधी
मशरूम उत्पादनासाठी मोठ्या शेती क्षेत्राची आवश्यकता नसते. शेड, खोली किंवा नियंत्रित वातावरणातही उत्पादन घेता येते. त्यामुळे अल्पभूधारक शेतकरी, महिला बचत गट, तरुण उद्योजक आणि कृषीपूरक व्यवसाय शोधणाऱ्या व्यक्तींसाठी हा एक चांगला पर्याय ठरू शकतो. स्थानिक बाजारपेठ, हॉटेल उद्योग आणि ऑनलाइन विक्रीच्या माध्यमातून मशरूमला सातत्याने मागणी मिळत असल्याने या व्यवसायातून चांगले आर्थिक उत्पन्न मिळवण्याची संधी उपलब्ध आहे.