नैसर्गिक शेती कि सेंद्रिय शेती — फरक काय? शेतकऱ्यांसाठी कोणती पद्धत ठरू शकते फायदेशीर? | Natural Farming vs Organic Farming

कोल्हापूर : बदलते हवामान, वाढता उत्पादन खर्च, जमिनीची कमी होत चाललेली सुपीकता आणि शेतीतील वाढत्या आव्हानांमुळे राज्यातील अनेक शेतकरी आता पारंपरिक शेती पद्धतींना पर्याय शोधताना दिसत आहेत. शेती अधिक शाश्वत, कमी खर्चिक आणि दीर्घकालीन फायदेशीर करण्यासाठी विविध पर्यायांचा विचार सुरू आहे. अशा परिस्थितीत नैसर्गिक शेती आणि सेंद्रिय शेती (Natural Farming vs Organic Farming) या दोन पद्धती शेतकऱ्यांमध्ये विशेष चर्चेचा विषय ठरत आहेत.

या दोन्ही शेती पद्धतींचे प्रमुख उद्दिष्ट म्हणजे रासायनिक खतांवरील आणि रासायनिक कीटकनाशकांवरील अवलंबित्व कमी करणे. मात्र या दोन्ही शेती पद्धतींची कार्यपद्धती, खर्च, संसाधनांचा वापर आणि व्यवस्थापनाची पद्धत यात महत्त्वाचे फरक आहेत. त्यामुळे कोणती शेती पद्धत स्वीकारायची याचा निर्णय घेताना शेतकऱ्यांनी आपल्या जमिनीची स्थिती, उपलब्ध संसाधने, बाजारपेठ आणि आर्थिक क्षमता यांचा अभ्यास करणे आवश्यक ठरते.

नैसर्गिक शेती म्हणजे काय?

नैसर्गिक शेती ही निसर्गाशी सुसंगत आणि कमी खर्चावर आधारित शेती पद्धत मानली जाते. या शेतीमध्ये बाहेरून विकत आणाव्या लागणाऱ्या कृषी निविष्ठांवर शक्य तितका कमी अवलंब ठेवला जातो. रासायनिक खते, रासायनिक कीटकनाशके तसेच अनेक बाह्य इनपुटचा वापर टाळण्यावर भर दिला जातो.

या पद्धतीमध्ये स्थानिक उपलब्ध संसाधनांचा वापर महत्त्वाचा मानला जातो. देशी गायीचे शेण, गोमूत्र, जीवामृत, बीजामृत, आच्छादन (मल्चिंग) आणि मातीतील नैसर्गिक जैविक प्रक्रिया यांचा वापर करून जमिनीतील सूक्ष्मजीवांचे संतुलन टिकवण्याचा प्रयत्न केला जातो.

नैसर्गिक शेतीत मातीची गुणवत्ता टिकवणे, जमिनीची जैविक क्षमता वाढवणे आणि कमी खर्चात उत्पादन घेणे यावर विशेष भर दिला जातो. कमी पाणी, कमी खर्च आणि स्थानिक संसाधनांचा प्रभावी वापर ही या पद्धतीची प्रमुख वैशिष्ट्ये मानली जातात.

सेंद्रिय शेती म्हणजे काय?

सेंद्रिय शेतीमध्ये देखील रासायनिक खतांचा आणि रासायनिक कीटकनाशकांचा वापर टाळला जातो. मात्र या शेती पद्धतीमध्ये बाजारात उपलब्ध असलेली सेंद्रिय उत्पादने वापरण्याची मुभा असते.

सेंद्रिय शेतीमध्ये कंपोस्ट खत, गांडूळ खत, जैविक कीटकनाशके, सेंद्रिय खते आणि विविध प्रमाणित सेंद्रिय निविष्ठांचा वापर केला जाऊ शकतो. जमिनीची सुपीकता वाढवणे, पर्यावरणाचे संवर्धन करणे आणि रसायनमुक्त अन्न उत्पादन करणे यावर या शेतीचा भर असतो.

सेंद्रिय उत्पादन बाजारपेठेत विक्रीसाठी काही वेळा प्रमाणपत्र प्रक्रिया आवश्यक असू शकते. त्यामुळे नियोजन, व्यवस्थापन आणि खर्च या बाबतीत सेंद्रिय शेती तुलनेने अधिक शिस्तबद्ध मानली जाते.

कृषी तज्ज्ञांच्या मते, नैसर्गिक शेतीच्या तुलनेत सेंद्रिय शेतीमध्ये उत्पादन खर्च काही प्रमाणात अधिक असू शकतो.

नैसर्गिक शेती आणि सेंद्रिय शेतीतील प्रमुख फरक : Natural Farming vs Organic Farming

शेतकऱ्यांनी कोणती पद्धत निवडावी?

नैसर्गिक शेती आणि सेंद्रिय शेती यापैकी कोणती पद्धत अधिक चांगली आहे याचे एकच उत्तर सर्व शेतकऱ्यांसाठी लागू होईल असे नाही. प्रत्येक शेतकऱ्याची परिस्थिती, जमीन, आर्थिक क्षमता आणि शेतीचे उद्दिष्ट वेगवेगळे असते.

ज्या शेतकऱ्यांना कमी खर्चात शेती करायची आहे आणि स्थानिक संसाधनांचा अधिक वापर करून उत्पादन घ्यायचे आहे, त्यांच्यासाठी नैसर्गिक शेती फायदेशीर पर्याय ठरू शकतो.

तर ज्या शेतकऱ्यांना प्रमाणित सेंद्रिय उत्पादन बाजारात विक्री करायचे आहे, सेंद्रिय उत्पादनासाठी वेगळी बाजारपेठ निर्माण करायची आहे किंवा अधिक नियोजनबद्ध पद्धतीने शेती व्यवस्थापन करायचे आहे, त्यांच्यासाठी सेंद्रिय शेती अधिक उपयुक्त ठरू शकते.

कृषी तज्ज्ञांच्या मते, कोणतीही नवीन शेती पद्धत स्वीकारताना संपूर्ण क्षेत्रावर एकाच वेळी प्रयोग करण्याऐवजी सुरुवातीला कमी क्षेत्रावर प्रयोग करणे अधिक सुरक्षित ठरते. त्यामुळे उत्पादन, खर्च आणि परिणाम यांचा अभ्यास करून पुढील निर्णय घेणे सोपे जाते.

सध्याच्या बदलत्या हवामानाच्या परिस्थितीत आणि वाढत्या उत्पादन खर्चाच्या पार्श्वभूमीवर शाश्वत शेती पद्धतींकडे वळण्याचा विचार अनेक शेतकरी करत आहेत. नैसर्गिक शेती आणि सेंद्रिय शेती या दोन्ही पर्यायांचा सखोल अभ्यास करून योग्य निर्णय घेतल्यास दीर्घकालीन शेती विकासाला चालना मिळू शकते.