किसानवाणी : यावर्षी एल निनोच्या प्रभावामुळे देशातील अनेक भागांमध्ये सरासरीपेक्षा कमी पाऊस पडण्याची शक्यता हवामान तज्ज्ञांकडून व्यक्त करण्यात येत आहे. त्याचबरोबर पावसाचे वितरणही अनियमित राहण्याचा अंदाज असल्याने खरीप हंगामातील शेतीचे नियोजन अधिक काळजीपूर्वक करणे आवश्यक ठरणार आहे. अशा परिस्थितीत पीक उत्पादनावर परिणाम होऊ नये, यासाठी पेरणीपासूनच योग्य व्यवस्थापन करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. त्यामध्ये सर्वात महत्त्वाचा घटक म्हणजे दर्जेदार बियाण्याची निवड आणि त्याची समाधानकारक उगवण. कारण बियाण्याची उगवण चांगली झाली तर शेतात अपेक्षित रोपसंख्या मिळते, पीक एकसारखे वाढते आणि पुढील सर्व पीक व्यवस्थापन (Seed Germination)अधिक सुलभ होते.
बियाण्याच्या यशस्वी उगवणीसाठी जमिनीत पुरेसा ओलावा असणे अत्यंत आवश्यक आहे. पेरणी करताना जमिनीत योग्य वाफसा असल्यास बियाण्याला अंकुरण्यासाठी आवश्यक पाणी सहज उपलब्ध होते आणि उगवण जलद व एकसमान होते. मात्र जमिनीत ओलावा कमी असल्यास बियाण्याला आवश्यक आर्द्रता मिळत नाही, त्यामुळे उगवण कमी होते किंवा उशिरा होते. दुसरीकडे अतिवृष्टीमुळे शेतात पाणी साचल्यास बियाण्याभोवती हवा खेळती राहत नाही. ऑक्सिजनचा अभाव निर्माण झाल्यामुळे बियाणे कुजण्याचा धोका वाढतो आणि उगवणीवर प्रतिकूल परिणाम होतो.
योग्य तापमान हा देखील बियाण्याच्या उगवणीवर परिणाम करणारा महत्त्वाचा घटक आहे. प्रत्येक पिकाला उगवणीसाठी विशिष्ट तापमानाची आवश्यकता असते. खरीप हंगामातील बहुतांश पिकांना उबदार हवामान अनुकूल असते. तापमान खूप कमी किंवा खूप जास्त असल्यास अंकुर फुटण्याची प्रक्रिया मंदावते. त्यामुळे स्थानिक हवामानाचा अंदाज लक्षात घेऊन योग्य वेळी पेरणी करणे आवश्यक ठरते.
याशिवाय बियाणे योग्य खोलीवर पेरणे देखील तितकेच महत्त्वाचे आहे. बियाणे खूप खोल पेरल्यास अंकुराला जमिनीच्या वर येण्यासाठी अधिक ऊर्जा खर्च करावी लागते. त्यामुळे उगवण उशिरा होऊ शकते किंवा काही रोपे वर येण्यापूर्वीच नष्ट होऊ शकतात. उलट खूप उथळ पेरणी केल्यास बियाण्याला आवश्यक ओलावा मिळत नाही. त्यामुळे बियाण्याच्या आकारानुसार साधारण तीन ते चार पट खोलीवर पेरणी करणे योग्य मानले जाते. लहान आकाराच्या बियाण्यांची कमी खोलीवर, तर मोठ्या बियाण्यांची तुलनेने अधिक खोलीवर पेरणी करावी.
चांगल्या उगवणीसाठी ताजे आणि प्रमाणित बियाणे वापरणेही आवश्यक आहे. बियाणे जितके जुने होत जाते तितकी त्याची उगवण क्षमता कमी होत जाते. त्यामुळे चालू हंगामातील किंवा वैधता कालावधीत असलेले बियाणेच वापरणे अधिक फायदेशीर ठरते. तसेच संशोधन संस्थांनी विकसित केलेले आणि प्रमाणित बियाणे वापरल्यास उगवण चांगली होते, रोपे अधिक जोमाने वाढतात आणि उत्पादनाची क्षमता वाढण्यास मदत होते.
जमिनीचा पोत आणि मशागत यांचाही उगवणीवर मोठा प्रभाव पडतो. अंकुर फुटताना बियाण्याला श्वसनासाठी ऑक्सिजनची आवश्यकता असते. त्यामुळे जमीन भुसभुशीत आणि हवेशीर असणे आवश्यक आहे. कडक जमीन किंवा पाणी साचलेल्या शेतामध्ये हवा खेळती राहत नसल्याने उगवण कमी होते. त्यामुळे पेरणीपूर्वी योग्य मशागत करून जमीन भुसभुशीत ठेवणे आणि पाण्याचा निचरा योग्य होईल याची काळजी घेणे गरजेचे आहे.
बियाण्याच्या चांगल्या उगवणीसाठी महत्त्वाच्या बाबी : Seed Germination
| घटक | काय लक्षात ठेवावे |
|---|---|
| जमिनीतील ओलावा | पेरणीवेळी योग्य वाफसा असावा, पाणी साचू देऊ नये |
| तापमान | पिकानुसार योग्य तापमानात पेरणी करावी |
| पेरणीची खोली | बियाण्याच्या आकारानुसार ३ ते ४ पट खोलीवर पेरणी करावी |
| बियाण्याची गुणवत्ता | ताजे, प्रमाणित आणि वैधता कालावधीतले बियाणे वापरावे |
| जमिनीची मशागत | जमीन भुसभुशीत व हवेशीर ठेवावी, निचऱ्याची व्यवस्था असावी |
कमी आणि अनियमित पावसाच्या परिस्थितीत प्रत्येक टप्प्यावर योग्य निर्णय घेणे हेच यशस्वी शेतीचे प्रमुख सूत्र ठरणार आहे. पेरणीपूर्वी जमिनीतील ओलावा, योग्य तापमान, पेरणीची खोली, दर्जेदार बियाण्याची निवड आणि भुसभुशीत जमीन या मूलभूत बाबींची काळजी घेतल्यास बियाण्याची उगवण चांगली होते. परिणामी शेतात अपेक्षित रोपसंख्या मिळते, पीकाची सुरुवात मजबूत होते आणि पुढील व्यवस्थापन अधिक प्रभावीपणे करता येते. त्यामुळे खरीप हंगामात सुरुवातीपासूनच या बाबींवर विशेष भर देणे शेतकऱ्यांसाठी अत्यंत फायदेशीर ठरू शकते.