आता प्रयोगशाळेची गरज नाही! सेन्सरद्वारे शेतातच होणार माती परीक्षण; पाणी, खत आणि खर्चात मोठी बचत | Soil Testing Sensor Technology

किसानवाणी : निरोगी आणि सुपीक माती ही शाश्वत शेतीचा पाया मानली जाते. मातीचे आरोग्य चांगले असेल तर पिकांची वाढ, उत्पादन (Soil Testing Sensor Technology) आणि गुणवत्तेमध्ये लक्षणीय सुधारणा होते. मातीची योग्य भौतिक रचना, सेंद्रिय कर्बाचे पुरेसे प्रमाण, उपयुक्त सूक्ष्मजीवांची सक्रियता, पाणी साठवून ठेवण्याची क्षमता आणि आवश्यक पोषकद्रव्यांचा संतुलित पुरवठा या सर्व गोष्टी मातीच्या आरोग्यावर अवलंबून असतात. त्यामुळे शेती अधिक उत्पादक आणि पर्यावरणपूरक बनते.

मात्र, गेल्या काही वर्षांत रासायनिक खतांचा असंतुलित वापर, पाण्याचे अयोग्य व्यवस्थापन, मातीतील वाढती क्षारता आणि सेंद्रिय पदार्थांचे कमी होत जाणारे प्रमाण यामुळे मातीचे आरोग्य धोक्यात आले आहे. परिणामी उत्पादन खर्च वाढत असून उत्पादनक्षमतेवरही परिणाम होत आहे. त्यामुळे कोणतेही पीक घेण्यापूर्वी मातीचे परीक्षण करणे ही अत्यंत महत्त्वाची बाब बनली आहे.

परंपरागत पद्धतीत मातीचे नमुने गोळा करून ते प्रयोगशाळेत पाठविले जातात. त्यानंतर तपासणी अहवाल मिळण्यासाठी काही दिवसांचा कालावधी लागतो. त्यामुळे अनेक वेळा शेतकऱ्यांना वेळेवर निर्णय घेणे कठीण जाते. आधुनिक विज्ञान आणि तंत्रज्ञानामुळे आता ही प्रक्रिया अधिक वेगवान आणि अचूक झाली आहे. विविध प्रकारच्या सेन्सरच्या मदतीने शेतामध्येच मातीचे आरोग्य तपासणे शक्य झाले असून काही मिनिटांत आवश्यक माहिती उपलब्ध होत आहे.

सेन्सर म्हणजे वातावरणातील किंवा भौतिक घटकांमधील बदल ओळखून त्याचे मोजमाप करणारे इलेक्ट्रॉनिक उपकरण होय. मातीमध्ये बसविण्यात आलेले सेन्सर मातीतील आर्द्रता, तापमान, सामू (pH), क्षारता, पोषकद्रव्यांचे प्रमाण तसेच इतर महत्त्वाच्या घटकांची माहिती सातत्याने गोळा करतात. ही माहिती मोबाईल, संगणक किंवा क्लाउड प्रणालीवर पाठविली जाते. इंटरनेट ऑफ थिंग्ज (IoT), कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), वायरलेस सेन्सर नेटवर्क आणि ड्रोन तंत्रज्ञानाच्या मदतीने आता मृदा आरोग्याचे निरीक्षण अधिक प्रभावी आणि अचूक पद्धतीने केले जात आहे.

मातीचा सामू (pH) मोजणारे सेन्सर

मातीचा सामू म्हणजेच pH हा माती आम्लीय आहे की क्षारीय, हे सांगणारा महत्त्वाचा घटक आहे. सामू ० ते १४ या श्रेणीत मोजला जातो. सामू ७ असल्यास माती तटस्थ मानली जाते. ७ पेक्षा कमी असल्यास ती आम्लीय तर ७ पेक्षा जास्त असल्यास क्षारीय असते. बहुतांश पिकांसाठी ६.५ ते ७.५ हा सामू सर्वाधिक अनुकूल मानला जातो. या मर्यादेत पोषकद्रव्यांची उपलब्धता अधिक चांगली राहते आणि सूक्ष्मजीवांची क्रियाशीलताही वाढते.

आधुनिक pH सेन्सर मातीतील हायड्रोजन आयनांच्या प्रमाणावर आधारित मोजमाप करून त्वरित आणि अचूक माहिती देतात. त्यामुळे शेतकऱ्यांना मातीच्या स्थितीनुसार खत व्यवस्थापन, पीक निवड आणि माती सुधारणा उपाययोजना निश्चित करणे सोपे जाते.

pH सेन्सरचे प्रमुख फायदे : Soil Testing Sensor Technology

मृदा आर्द्रता सेन्सर

मृदा आर्द्रता सेन्सर हे मातीतील उपलब्ध पाण्याचे प्रमाण मोजणारे अत्याधुनिक उपकरण आहे. हे सेन्सर साधारणपणे मातीमध्ये ७ सेंटीमीटर आणि १५ सेंटीमीटर खोलीवर बसविले जातात. ते सतत मातीतील आर्द्रतेची माहिती गोळा करून मोबाइल अॅप, संगणक किंवा स्वयंचलित सिंचन प्रणालीकडे पाठवतात. त्यामुळे शेतकऱ्यांना कोणत्या वेळी आणि किती प्रमाणात पाणी द्यावे याचा अचूक निर्णय घेता येतो.

आधुनिक अचूक शेतीमध्ये हे सेन्सर पाणी व्यवस्थापनासाठी अत्यंत उपयुक्त मानले जातात. ठिबक, तुषार किंवा इतर सिंचन पद्धतींचे नियोजन अधिक कार्यक्षमपणे करता येते. दुष्काळी किंवा मर्यादित पाणी उपलब्ध असलेल्या भागात या तंत्रज्ञानाचा विशेष फायदा होतो.

मृदा आर्द्रता सेन्सरचे उपयोग : Soil Testing Sensor Technology

सेन्सर-आधारित मृदा आरोग्य परीक्षण तंत्रज्ञानामुळे शेतकऱ्यांना मातीची वास्तविक स्थिती त्वरित समजते. त्यानुसार खत व्यवस्थापन, पाणी व्यवस्थापन आणि पीक नियोजन अधिक अचूकपणे करता येते. यामुळे उत्पादन खर्च कमी होण्यास, नैसर्गिक संसाधनांचे संवर्धन करण्यास आणि शाश्वत शेतीला चालना मिळण्यास मोठी मदत होत आहे. भविष्यात अचूक शेतीचा विस्तार वाढत असताना अशा आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर भारतीय शेती अधिक सक्षम आणि स्पर्धात्मक बनविण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावणार आहे.