किसानवाणी : देशातील पारंपरिक कृषी आणि ग्रामीण उत्पादनांना जागतिक स्तरावर स्वतंत्र ओळख मिळावी, स्थानिक उत्पादकांना त्यांच्या उत्पादनांचा योग्य मोबदला मिळावा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला चालना मिळावी, या उद्देशाने राष्ट्रीय कृषी व ग्रामीण विकास बँकेने (NABARD GI Tag Geographical Indication ) महत्त्वपूर्ण पुढाकार घेतला आहे. या प्रयत्नांमुळे आतापर्यंत देशातील शेती आणि ग्रामीण भागाशी संबंधित तब्बल १७६ उत्पादनांना भौगोलिक मानांकन अर्थात जीआय (Geographical Indication) प्राप्त झाले आहे. या उपक्रमामुळे शेतकरी, कारागीर, स्वयं-सहाय्यता गट, शेतकरी उत्पादक कंपन्या तसेच विविध ग्रामीण उत्पादकांसाठी व्यवसायाच्या नव्या संधी निर्माण होणार असून, १३ हजारांहून अधिक उत्पादकांना थेट बाजारपेठेशी जोडण्याचा मार्ग मोकळा झाला आहे.
ग्रामीण आणि कृषी संस्कृतीचा वारसा जपण्यासाठी तसेच पारंपरिक उत्पादनांना त्यांची स्वतंत्र ओळख मिळवून देण्यासाठी नाबार्डने देशभर जीआय नोंदणीसाठी विशेष मोहीम राबविली आहे. या मोहिमेत केवळ कृषी उत्पादनेच नव्हे, तर हस्तकला, हातमाग वस्त्रे, बांबू हस्तकला, धातुकाम, मातीची भांडी, पारंपरिक चित्रकला, वाद्यनिर्मिती आणि ग्रामीण भागातील अनेक पारंपरिक उत्पादनांचा समावेश करण्यात आला आहे. या उपक्रमामुळे अनेक वर्षांपासून स्थानिक पातळीवर तयार होणाऱ्या उत्पादनांना राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ओळख मिळण्यास मदत होणार आहे.
जीआय मानांकन मिळाल्यानंतर संबंधित उत्पादनांना प्रदेशविशिष्ट ओळख प्राप्त होते. याशिवाय अशा उत्पादनांना कायदेशीर संरक्षणही मिळते. त्यामुळे त्या नावाचा अनधिकृत वापर रोखता येतो आणि मूळ उत्पादकांच्या हक्कांचे संरक्षण होते. त्याचबरोबर देशांतर्गत तसेच आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत या उत्पादनांची विश्वासार्हता वाढते. परिणामी निर्यातीच्या संधी वाढून उत्पादकांना अधिक चांगला दर मिळण्याची शक्यता निर्माण होते.
नाबार्डच्या पुढाकारातून नव्याने जीआय मानांकन मिळालेल्या उत्पादनांमध्ये बिहारमधील नालंदा बावनबुटी साडी, गया येथील पत्थरकट्टी हस्तकला, झारखंडमधील कुचाई सिल्क साडी, आसाममधील बांबू हस्तकला आणि बिहू पेपा, हिमाचल प्रदेशातील वुड कार्व्हिंग हस्तकला तसेच मध्य प्रदेशातील खजुराहो धातुकला यांसारख्या पारंपरिक उत्पादनांचा समावेश आहे. या उत्पादनांना आता अधिक व्यापक बाजारपेठ उपलब्ध होण्याची अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.
| जीआय मानांकनाचे प्रमुख फायदे | तपशील |
|---|---|
| प्रदेशविशिष्ट ओळख | उत्पादनाला त्याच्या मूळ भौगोलिक क्षेत्राची अधिकृत ओळख मिळते |
| कायदेशीर संरक्षण | उत्पादनाच्या नावाचा अनधिकृत वापर रोखता येतो |
| बाजारपेठ विस्तार | देशांतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत संधी वाढतात |
| उत्पादकांना फायदा | अधिक चांगला दर आणि थेट बाजारपेठेशी जोडण्याची संधी |
| पारंपरिक वारशाचे संरक्षण | स्थानिक कौशल्य आणि पारंपरिक ज्ञान जतन करण्यास मदत |
नाबार्डच्या मते, ग्रामीण आणि शेतीसंलग्न उत्पादकांचे संघटन, त्यांचे कौशल्य संवर्धन, उत्पादनांचे ब्रँडिंग आणि निर्यातवाढ यासाठी जीआय मानांकन अत्यंत प्रभावी साधन ठरत आहे. यामुळे केवळ पारंपरिक ज्ञानाचे संरक्षण होत नाही, तर स्थानिक उद्योजकतेलाही चालना मिळते. ग्रामीण भागातील उत्पादकांना त्यांच्या उत्पादनाचे मूल्यवर्धन करता येते आणि शाश्वत उत्पन्नाचे नवीन मार्ग उपलब्ध होतात.
विशेष म्हणजे, या उपक्रमामुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला बळकटी मिळण्याबरोबरच भारतातील विविध राज्यांतील पारंपरिक उत्पादने जागतिक बाजारपेठेत अधिक सक्षमपणे पोहोचण्यास मदत होणार आहे. त्यामुळे स्थानिक उत्पादकांचे उत्पन्न वाढविण्यासोबतच भारतीय पारंपरिक उत्पादनांची ओळख आंतरराष्ट्रीय स्तरावर अधिक मजबूत होण्याची अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.