किसानवाणी : पावसाळ्याच्या हंगामात विविध पिकांवर कीड व रोगांचा प्रादुर्भाव वाढण्याची शक्यता असते. त्यामध्ये खोडकिड (Stem Borer Crop Protection) ही शेतकऱ्यांसाठी मोठी डोकेदुखी ठरते. विशेषतः ऊस, मका, ज्वारी, बाजरी तसेच इतर काही नगदी व अन्नधान्य पिकांमध्ये खोडकिडीचा प्रादुर्भाव मोठ्या प्रमाणात दिसून येतो. ही कीड पिकांच्या खोडामध्ये प्रवेश करून आतील भाग पोखरते. त्यामुळे पिकांची वाढ खुंटते, उत्पादनात घट येते आणि आर्थिक नुकसान होण्याची शक्यता वाढते. त्यामुळे पावसाळ्यात खोडकिडीच्या नियंत्रणाकडे विशेष लक्ष देणे आवश्यक असल्याचे कृषी तज्ज्ञांनी सांगितले आहे.
खोडकिडीची अळी सुरुवातीला पानांवर किंवा कोवळ्या भागांवर उपजीविका करते. त्यानंतर ती खोडामध्ये शिरून आतील ऊतकांचे नुकसान करण्यास सुरुवात करते. या किडीचा प्रादुर्भाव झालेल्या पिकांमध्ये मध्यभागी असलेली वाढ खुंटलेली दिसते. काही वेळा पिकाचा वरचा भाग वाळल्यासारखा दिसतो, ज्याला ‘डेड हार्ट’ असे म्हटले जाते. प्रादुर्भाव जास्त झाल्यास कणसे किंवा शेंगा पूर्णपणे विकसित होत नाहीत, परिणामी उत्पादनात लक्षणीय घट होते.
पावसाळ्यातील दमट वातावरण आणि मध्यम तापमान खोडकिडीच्या वाढीस पोषक ठरते. त्यामुळे या काळात नियमित पिकांची पाहणी करणे अत्यंत गरजेचे आहे. शेतकऱ्यांनी आठवड्यातून किमान एकदा पिकांची तपासणी करून खोडकिडीची लक्षणे दिसताच तातडीने उपाययोजना कराव्यात. सुरुवातीच्या अवस्थेत प्रादुर्भाव ओळखल्यास नियंत्रण अधिक प्रभावीपणे करता येते.
खोडकिडीच्या व्यवस्थापनासाठी एकात्मिक कीड व्यवस्थापनाचा अवलंब करणे फायदेशीर ठरते. यामध्ये शेतातील किडग्रस्त भाग काढून नष्ट करणे, वेळेवर आंतरमशागत करणे, संतुलित खत व्यवस्थापन करणे आणि पिकामध्ये योग्य अंतर राखणे यांचा समावेश होतो. तसेच फेरोमोन सापळ्यांचा वापर करून किडीच्या पतंगांवर नियंत्रण मिळवता येते. यामुळे किडीची संख्या कमी करण्यास मदत होते.
खोडकिडीची प्रमुख लक्षणे : Stem Borer Crop Protection
| लक्षण | परिणाम |
|---|---|
| पानांवर छिद्रे दिसणे | सुरुवातीचा प्रादुर्भाव |
| मध्यभागी वाढ खुंटणे | डेड हार्टची अवस्था |
| खोड पोखरलेले आढळणे | अळीचा प्रादुर्भाव वाढलेला |
| कणसे किंवा शेंगा अपूर्ण राहणे | उत्पादनात घट |
| झाडे कमकुवत होणे | आर्थिक नुकसान |
रासायनिक नियंत्रणाची आवश्यकता भासल्यास कृषी विभाग किंवा कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार शिफारस केलेल्या कीटकनाशकांचा वापर करावा. कीटकनाशकांचा अतिरेकी किंवा चुकीचा वापर टाळणे आवश्यक आहे. तसेच फवारणी करताना योग्य मात्रा, योग्य वेळ आणि सुरक्षिततेचे नियम पाळणे गरजेचे आहे.
खोडकिडीचा प्रादुर्भाव वेळेत नियंत्रणात आणल्यास पिकांचे नुकसान मोठ्या प्रमाणात टाळता येते. त्यामुळे पावसाळ्यात शेतकऱ्यांनी पिकांची नियमित पाहणी करून एकात्मिक व्यवस्थापन पद्धतींचा अवलंब करावा. योग्य वेळी प्रतिबंधात्मक उपाययोजना केल्यास उत्पादनात वाढ होण्यास मदत होईल आणि शेतकऱ्यांना आर्थिकदृष्ट्या अधिक फायदा मिळू शकेल.