बीजप्रक्रियेचा योग्य क्रम कोणता? FIR नियम जाणून ‘घ्या’ | Seed Treatment Germination

किसानवाणी : पेरणीपूर्वी बीजप्रक्रिया करणे (Seed Treatment Germination) ही शेतीतील अत्यंत महत्त्वाची आणि कमी खर्चात होणारी प्रक्रिया मानली जाते. बियाण्यांची निरोगी उगवण, सुरुवातीच्या अवस्थेतील कीड व रोगांपासून संरक्षण आणि पिकांच्या चांगल्या वाढीसाठी बीजप्रक्रिया उपयुक्त ठरते. मात्र बीजप्रक्रिया करताना काही महत्त्वाचे नियम पाळणे आवश्यक असते. शिफारस केलेली औषधे, प्रक्रिया करण्याची योग्य पद्धत, औषधांचा क्रम, जैविक खतांचा वापर आणि सुरक्षितता यांकडे दुर्लक्ष केल्यास अपेक्षित फायदा मिळू शकत नाही.

बीजप्रक्रियेमुळे बियाण्याभोवती एक संरक्षणात्मक कवच तयार होते. हे कवच जमिनीत असलेल्या बुरशी, जीवाणू, कीड आणि इतर रोगकारक घटकांपासून बियाण्याचे संरक्षण करते. त्यामुळे उगवणीच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात पिकांवर होणारा कीड-रोगांचा प्रादुर्भाव कमी होतो आणि निरोगी रोपांची संख्या वाढते. याचा थेट सकारात्मक परिणाम उत्पादनावर होतो.

याशिवाय जैविक बीजप्रक्रियेचा देखील मोठा फायदा होतो. रायझोबियम, अझोटोबॅक्टर, अझोस्पिरिलियम आणि पीएसबी (फॉस्फेट सोल्युबिलायझिंग बॅक्टेरिया) यांसारखे उपयुक्त सूक्ष्मजीव पिकांना आवश्यक अन्नद्रव्ये उपलब्ध करून देण्यास मदत करतात. त्यामुळे रासायनिक खतांवरील अवलंबित्व काही प्रमाणात कमी होऊ शकते आणि उत्पादन खर्चात बचत होते. योग्य पद्धतीने बीजप्रक्रिया केल्यास उगवण क्षमता सुधारते, रोपांची वाढ चांगली होते आणि पीक अधिक सक्षम बनते.

बीजप्रक्रिया करताना पाळावयाचे ७ महत्त्वाचे नियम : Seed Treatment Germination

तज्ज्ञांच्या मते, बीजप्रक्रिया करताना सर्वात महत्त्वाची बाब म्हणजे योग्य क्रम पाळणे. प्रथम बुरशीनाशक प्रक्रिया केल्याने बुरशीजन्य रोगांपासून संरक्षण मिळते. त्यानंतर कीटकनाशक वापरल्यास सुरुवातीच्या काळातील कीटकांचा प्रादुर्भाव कमी होतो. शेवटी जैविक खतांची प्रक्रिया केल्यास उपयुक्त सूक्ष्मजीवांची कार्यक्षमता टिकून राहते आणि त्यांचा पिकांना जास्तीत जास्त फायदा मिळतो.

बीजप्रक्रियेच्या वेळी शेतकऱ्यांनी स्वतःच्या आरोग्याची काळजी घेणे देखील तितकेच आवश्यक आहे. प्रक्रिया सुरू असताना खाणे, पिणे, तंबाखू किंवा सिगारेटचे सेवन टाळावे. वापरलेली औषधे शरीराच्या संपर्कात येणार नाहीत याची दक्षता घ्यावी.

सध्या बाजारात उपलब्ध असलेल्या बहुतांश प्रमाणित बियाण्यांवर बुरशीनाशक आणि कीटकनाशक प्रक्रिया आधीच केलेली असते. अशा परिस्थितीत शेतकऱ्यांनी पुन्हा रासायनिक प्रक्रिया करण्याऐवजी केवळ जैविक खतांची बीजप्रक्रिया करावी. मात्र त्यासाठीही सर्व शिफारस केलेले नियम आणि सुरक्षिततेच्या उपायांचे पालन करणे आवश्यक आहे.

एकंदरीत पाहता, बीजप्रक्रिया हा पिकांच्या सुरुवातीच्या संरक्षणासाठी, चांगल्या उगवणीसाठी आणि अधिक उत्पादनासाठी अत्यंत प्रभावी व कमी खर्चाचा उपाय आहे. त्यामुळे पेरणीपूर्वी बीजप्रक्रिया करताना या सात नियमांचे पालन केल्यास शेतकऱ्यांना निश्चितच अधिक फायदा मिळू शकतो.