किसानवाणी : अन्न हे मानवाच्या आरोग्याचा पाया मानले जाते. निरोगी जीवनासाठी पौष्टिक, स्वच्छ आणि सुरक्षित अन्नाचे ( Food Safety Food Adulteration) सेवन करणे अत्यंत आवश्यक आहे. मात्र वाढत्या बाजारपेठेमध्ये नफेखोरीच्या उद्देशाने अनेक खाद्यपदार्थांमध्ये भेसळ केली जात असल्याचे प्रकार समोर येत आहेत. अन्नातील भेसळ ही केवळ ग्राहकांची फसवणूक नसून ती आरोग्यासाठी गंभीर धोका निर्माण करणारी समस्या आहे. त्यामुळे प्रत्येक ग्राहकाने भेसळयुक्त अन्न ओळखण्याची माहिती असणे आवश्यक ठरते.
भेसळ म्हणजे अन्नपदार्थामध्ये मूळ घटकांची गुणवत्ता कमी करणारे, स्वस्त किंवा हानिकारक पदार्थ मिसळणे होय. दूध, तूप, तेल, मसाले, डाळी, मिठाई, मध, चहा, कॉफी आणि फळे-भाज्या यांसारख्या दैनंदिन वापरातील अनेक पदार्थांमध्ये भेसळीची शक्यता असते. काही वेळा भेसळ केलेले पदार्थ दिसायला आकर्षक वाटतात; परंतु त्यामध्ये वापरलेले कृत्रिम रंग, रसायने किंवा निकृष्ट दर्जाचे घटक आरोग्यासाठी घातक ठरू शकतात.
अन्नातील भेसळामुळे पचनसंस्थेचे विकार, अॅलर्जी, त्वचारोग, यकृत आणि मूत्रपिंडांवरील परिणाम तसेच दीर्घकालीन आरोग्य समस्या निर्माण होऊ शकतात. लहान मुले, गर्भवती महिला आणि ज्येष्ठ नागरिक यांच्यासाठी अशा पदार्थांचे सेवन अधिक धोकादायक ठरते. त्यामुळे अन्न खरेदी करताना आणि वापरताना जागरूकता बाळगणे गरजेचे आहे.
खाद्यपदार्थ खरेदी करताना पॅकिंगवरील माहिती, उत्पादन व वापराची अंतिम तारीख, एफएसएसएआय (FSSAI) परवाना क्रमांक आणि उत्पादकाची माहिती तपासणे आवश्यक आहे. उघड्यावर विकल्या जाणाऱ्या किंवा अतिशय कमी किमतीत उपलब्ध असलेल्या पदार्थांबाबत विशेष काळजी घ्यावी. शक्यतो विश्वासार्ह विक्रेत्यांकडूनच अन्नपदार्थ खरेदी करावेत.
घरच्या घरी काही सोप्या चाचण्यांच्या माध्यमातून भेसळ ओळखता येऊ शकते. उदाहरणार्थ, दूधामध्ये पाणी मिसळले असल्यास त्याची घनता कमी होते. हळदीमध्ये कृत्रिम रंग किंवा खडूची भुकटी मिसळलेली असल्यास पाण्यात टाकल्यावर त्याचा वेगळा थर दिसून येतो. मधामध्ये साखरेचा पाक मिसळलेला असल्यास त्याच्या शुद्धतेमध्ये फरक जाणवतो. अशा प्राथमिक चाचण्या ग्राहकांना भेसळीबाबत सतर्क राहण्यास मदत करतात.
काही सामान्य खाद्यपदार्थांमधील संभाव्य भेसळ : Food Safety Food Adulteration
| खाद्यपदार्थ | संभाव्य भेसळ |
|---|---|
| दूध | पाणी, डिटर्जंट, स्टार्च |
| हळद | कृत्रिम रंग, खडूची भुकटी |
| तूप | वनस्पती तूप किंवा स्वस्त तेल |
| मध | साखरेचा पाक |
| मिरची पावडर | विटेची भुकटी, कृत्रिम रंग |
| काळी मिरी | पपईच्या बिया |
| चहा पावडर | वापरलेली चहापत्ती, रंगद्रव्ये |
अन्न सुरक्षा ही केवळ शासन किंवा अन्न तपासणी यंत्रणांची जबाबदारी नसून प्रत्येक ग्राहकाचीही आहे. ग्राहकांमध्ये जागरूकता वाढल्यास आणि भेसळयुक्त पदार्थांविरोधात तक्रारी नोंदवल्यास अशा प्रकारांना आळा घालणे शक्य होईल. सुरक्षित आणि गुणवत्तापूर्ण अन्नाचा वापर हा चांगल्या आरोग्याचा पाया असल्यामुळे प्रत्येकाने अन्नातील भेसळ ओळखण्याची माहिती करून घेणे आणि सुरक्षित अन्नाची निवड करणे आवश्यक आहे.