किसानवाणी : हवामानातील सातत्याने होणारे बदल, अनियमित पाऊस, दीर्घकालीन पावसाचा खंड किंवा अतिवृष्टीमुळे शेतात पाणी साचणे यांसारख्या परिस्थितीचा पिकांच्या वाढीवर आणि उत्पादनावर मोठा परिणाम (Seed Sowing Equipment) होत आहे. अशा परिस्थितीत पावसाचे जास्तीत जास्त पाणी जमिनीत मुरविणे, अतिरिक्त पाण्याचा सुरक्षित निचरा करणे आणि पिकांच्या मुळांच्या वाढीसाठी अनुकूल जमीन तयार करणे अत्यंत आवश्यक ठरते. यासाठी रुंद वाफ्यावर लागवड पद्धतीबरोबरच टोकण यंत्राद्वारे बियाणे पेरणी ही आधुनिक आणि प्रभावी पद्धत मानली जाते.
टोकण यंत्राद्वारे पेरणी केल्यामुळे प्रत्येक रोपामधील अंतर अचूक राखले जाते आणि आवश्यक तेवढीच रोपसंख्या मिळते. पारंपरिक पद्धतीत मजुरांच्या मदतीने छिद्रे करून बियाणे टाकले जात असले, तरी टोकण यंत्रामुळे हे काम अधिक वेगवान, अचूक आणि कमी श्रमात पूर्ण होते. यामुळे रोपांची दाटी होत नाही, प्रत्येक झाडाला पुरेसा सूर्यप्रकाश, हवा आणि अन्नद्रव्ये मिळतात. परिणामी पिकांची वाढ अधिक जोमदार होते आणि उत्पादन वाढण्यास मदत मिळते.
योग्य अंतरावर पेरणी झाल्यामुळे खत व्यवस्थापन, सिंचन, तणनियंत्रण आणि आंतरमशागत यांसारखी सर्व कृषी कामे अधिक सुलभ होतात. विरळणी किंवा पुनर्लागवडीची गरज जवळपास संपुष्टात येते. शिवाय यंत्राद्वारे खते देणे, आंतरमशागत करणे यांसारखी कामेही जलद गतीने करता येतात. वजनाने हलके आणि वापरण्यास सोपे असल्यामुळे लहान व मध्यम शेतकऱ्यांसाठीही हे यंत्र अत्यंत उपयुक्त ठरते.
या टोकण यंत्राद्वारे सोयाबीन, कापूस, मका, तूर, मूग, उडीद, चवळी, भुईमूग यांसारख्या विविध पिकांची पेरणी करता येते. त्यामुळे एकाच यंत्राचा विविध हंगामात अनेक पिकांसाठी वापर करणे शक्य होते.
बियाण्याच्या तबकड्यांची भूमिका
टोकण यंत्रामधील सर्वात महत्त्वाचा भाग म्हणजे बियाण्याची तबकडी. प्रत्येक पिकाच्या बियाण्याचा आकार, वजन आणि अपेक्षित रोपांमधील अंतर लक्षात घेऊन वेगवेगळ्या प्रकारच्या तबकड्या वापरल्या जातात. योग्य तबकडी निवडल्यास प्रत्येक ठिकाणी आवश्यक तेवढेच बियाणे पडते आणि उगवण एकसमान राहते.
या तबकड्या मजबूत प्लास्टिक किंवा उच्च दर्जाच्या पॉलिमरपासून तयार केलेल्या असतात. त्या गोलाकार असून त्यांच्या कडेला विशिष्ट आकाराच्या खाचा असतात. यंत्र चालविताना तबकडी फिरते आणि प्रत्येक खाचेतून एक किंवा गरजेनुसार दोन बिया पेरणी नलिकेद्वारे जमिनीत सोडल्या जातात. त्यामुळे बियाण्यांचे वितरण अत्यंत अचूक होते आणि पेरणीतील अनियमितता कमी होते.
टोकण यंत्राचे प्रमुख फायदे : Seed Sowing Equipment
| बाब | फायदा |
|---|---|
| रोपांमधील अंतर | एकसमान राखले जाते |
| बियाण्याचा वापर | आवश्यक तेवढाच होतो |
| रोपसंख्या | प्रति एकर योग्य प्रमाणात मिळते |
| उगवण | अधिक एकसमान होते |
| आंतरमशागत | तणनियंत्रण व मशागत सोपी होते |
| पोषण व्यवस्थापन | खत व पाण्याचे नियोजन सुलभ होते |
| उत्पादन | वाढ होण्यास मदत होते |
सोयाबीनसाठी योग्य तबकडीची निवड महत्त्वाची
सोयाबीन पिकामध्ये प्रति एकर आवश्यक रोपसंख्या राखणे उत्पादनाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे असते. त्यामुळे फक्त बियाणे पेरणारे टोकण यंत्र अधिक फायदेशीर ठरते. या यंत्रामध्ये वापरल्या जाणाऱ्या तबकडीमुळे दोन बियाण्यांमधील अंतर साधारण १५ सेंटीमीटर राखले जाते. त्यामुळे एकरी आवश्यक झाडांची संख्या मिळते.
शेतकऱ्यांनी उगवण क्षमता ७० टक्क्यांपेक्षा अधिक असलेले बियाणे वापरावे. तसेच पेरणीपूर्वी यंत्राचे कॅलिब्रेशन करून योग्य तबकडी बसविणे आवश्यक आहे.
काही शेतकरी बियाणे आणि खत एकत्र पेरणारे दुहेरी पेटीचे यंत्र वापरतात. या यंत्रामध्ये दोन बियाण्यांमधील अंतर साधारण ९ इंच किंवा त्यापेक्षा जास्त राहते. त्यामुळे विशेषतः कोरडवाहू भागात किंवा कमी उगवणक्षमतेच्या परिस्थितीत एकरी रोपसंख्या कमी होऊन उत्पादनावर प्रतिकूल परिणाम होण्याची शक्यता वाढते.
टोकण यंत्राचे प्रमुख प्रकार
| यंत्राचा प्रकार | प्रमुख वैशिष्ट्ये |
|---|---|
| मानवचलित टोकण यंत्र | ६ इंच ते ६ फूट अंतर ठेवून पेरणी, एका तासात सुमारे १ एकर पेरणी क्षमता |
| मानवचलित बियाणे व खत पेरणी यंत्र | बियाण्यासोबत दाणेदार खताची पेरणी, ९ इंच ते ६ फूट अंतर, विविध पिकांसाठी उपयुक्त |
| मानवचलित भाजीपाला पेरणी यंत्र | १, ३ व ६ ओळींचे मॉडेल, २ ते १५ सेंमी बियाणे अंतर, कांदा, कोबी, टोमॅटो, मिरची, पालक, गाजर आदी भाजीपाला पिकांसाठी उपयुक्त |
मानवचलित टोकण यंत्र प्लास्टिक आणि स्टेनलेस स्टीलपासून तयार केलेले असून माती उघडण्यासाठी लहान फाळ आणि पेरणीनंतर माती झाकण्यासाठी रोलर दिलेला असतो. क्लच प्रणालीमुळे एका ओळीतून दुसऱ्या ओळीत यंत्र सहज नेता येते. यंत्र उचलण्याची गरज नसल्यामुळे वेळ आणि श्रम दोन्हीची बचत होते.
बियाणे व खत पेरणी यंत्रामध्ये दोन्ही बाजूंना स्वतंत्र सीड बॉक्स असल्यामुळे बियाण्यासोबत दाणेदार खतही एकाच वेळी पेरता येते. या यंत्राद्वारे कापूस, सोयाबीन, तूर, मका, भुईमूग, मूग, उडीद, राजमा, भात, बाजरी, एरंडी, चवळी आणि सूर्यफूल यांसारख्या अनेक पिकांची पेरणी करता येते.
भाजीपाला पेरणी यंत्रामध्ये १, ३ आणि ६ ओळींचे पर्याय उपलब्ध आहेत. दोन बियाण्यांमधील अंतर २ ते १५ सेंटीमीटर आणि दोन ओळींमधील अंतर ३ ते २० इंचांपर्यंत आवश्यकतेनुसार बदलता येते. त्यामुळे कांदा, कोथिंबीर, कोबी, फ्लॉवर, मेथी, मुळा, गाजर, टोमॅटो, मिरची, पालक, बीट आणि काकडी यांसारख्या भाजीपाला पिकांची अचूक व समसमान पेरणी करता येते.
एकूणच, आधुनिक टोकण यंत्राचा वापर केल्यास कमी बियाण्यात योग्य रोपसंख्या मिळते, पिकांचे व्यवस्थापन सुलभ होते आणि उत्पादनवाढीसाठी आवश्यक असलेली अचूक पेरणी शक्य होते. बदलत्या हवामानाच्या पार्श्वभूमीवर आधुनिक कृषी तंत्रज्ञानाचा अवलंब करण्यासाठी टोकण यंत्र हे शेतकऱ्यांसाठी उपयुक्त आणि किफायतशीर साधन ठरत आहे.